ਲੁਧਿਆਣਾ: ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਛੱਪੜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਤਹੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ ਜੋਖਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU), ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਛੱਪੜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਲ, ਕਿਫਾਇਤੀ ਅਤੇ ਪੋਰਟੇਬਲ ਬੈਕਟੀਰੀਓਲੋਜੀਕਲ ਵਾਟਰ-ਟੈਸਟਿੰਗ ਕਿੱਟ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਪੀਏਯੂ ਦੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਗੁਲੇਰੀਆ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਚਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਿੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਲੀਫਾਰਮ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬੀਅਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਂਚ?
ਛੱਪੜਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ, ਸਤਹੀ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਕਾਰਨ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਵਹਿ ਕੇ ਛੱਪੜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਤਹੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਲੀਫਾਰਮ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਫਲਾਂ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਫਸਲੀ ਉਤਪਾਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੀਏਯੂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤੀ, ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਕਿਵੇਂ ਲੈਣਾ ਹੈ?
ਸਹੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਲਈ ਨਮੂਨਾ ਲੈਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਪੀਏਯੂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਟੀਰਲਾਈਜ਼ਡ ਕੱਚ ਦੀ ਬੋਤਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੋਤਲ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਨਮੂਨਾ ਲੈਣ ਦੀ ਮਿਤੀ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਨਮੂਨਾ ਲੈਣ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ 6 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਫਰਿੱਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪੀਏਯੂ ਵਾਟਰ-ਟੈਸਟਿੰਗ ਕਿੱਟ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕੰਮ?
ਇਸ ਕਿੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਰਲ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਟੈਸਟਿੰਗ ਕਿੱਟ ਦੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕੈਪ ਖੋਲ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਮੂਨੇ ਦੇ 100 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕਿੱਟ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿੱਟ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ 72 ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿੱਟ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰੰਗ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕੈਪ ਦੇ ਉੱਭਰਨ/ਪੌਪਿੰਗ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀਏਯੂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਮਨੀ (Purple) ਰੰਗ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੀਲਾ (Yellow) ਰੰਗ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਿੰਚਾਈ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕੋਲੀਫਾਰਮ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟੈਸਟ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੱਟ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਡੈਟੋਲ (Dettol) ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਚਿਤ ਕੀਟਾਣੂ-ਨਾਸ਼ਕ (Disinfectant) ਦੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੀਟਾਣੂ-ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਲਾਭਦਾਇਕ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੀਮਤ ਉਪਲਬਧਤਾ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਛੱਪੜਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਤਹੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਵਰਤਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਫਸਲ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੀਏਯੂ ਮੁਤਾਬਕ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਪੜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਤਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਤ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਪੀਏਯੂ ਬੈਕਟੀਰੀਓਲੋਜੀਕਲ ਵਾਟਰ-ਟੈਸਟਿੰਗ ਕਿੱਟ (PAU Bacteriological Water-Testing Kit) ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਾਤ, ਭਾਰੀ ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਸਤਹੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਣ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪੀਏਯੂ ਦੀ ਇਹ ਕਿੱਟ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਜਾਂਚ ਦਾ ਸੌਖਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਛੱਪੜਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਜਾਂਚ ਫਸਲ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।