ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ; ਖੋਜ ਵਿੱਚ ALS ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ 61 ਤੋਂ 71 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਵੱਧ ਮਿਲਿਆ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ALS ਨਾਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਨਸਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ 61 ਤੋਂ 71 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਵੱਧ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਤੀਜੇ Occupational & Environmental Medicine ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੇ, ਸਪਰੇਅ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਸਪਰੇਅ ਕੀਤੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੈ।
ALS ਬਿਮਾਰੀ ਕੀ ਹੈ?
ALS ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਰਵ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ, ਤੁਰਨਾ ਹੈ, ਬੋਲਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਨਿਗਲਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਨਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ALS ਹੋਣ ‘ਤੇ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਰਵ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਰੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਨ-ਫਿਰਨ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਣ, ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਨਿਗਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ?
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ALS ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ 61 ਤੋਂ 71 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਵੱਧ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸੀ, ਉਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ALS ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਬੰਧ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਿਲਿਆ। ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ALS ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣੀ ਪਾਈ ਗਈ।
ਕੀ 70 ਫੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ALS ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ?
ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ 100 ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 70 ਨੂੰ ALS ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ALS ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ।
61 ਤੋਂ 71 ਫੀਸਦੀ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸੰਪਰਕ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸੰਪਰਕ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਪਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਘਬਰਾਉਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਾ ਘੋਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਪਰੇਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਪਰੇਅ ਕੀਤੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਚਮੜੀ ‘ਤੇ ਪੈਣ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਜਾਂ ਸਪਰੇਅ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕ ਬੂੰਦਾਂ/ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਚੱਲਣ ਸਮੇਂ ਸਪਰੇਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਵਾਈ ਉੱਡ ਕੇ ਸਪਰੇਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵਾਈ ਲੱਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਹਿਨੇ ਰੱਖਣਾ ਜਾਂ ਸਪਰੇਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੱਥ-ਮੂੰਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਧੋਣਾ ਵੀ ਬੇਲੋੜਾ ਸੰਪਰਕ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸਾਨ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ?
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਪਰੇਅ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਰਤਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਲੇਬਲ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ। ਦਵਾਈ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਪਰੇਅ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਢੁਕਵੇਂ ਦਸਤਾਨੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਜੁੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਕਰਨ ਵਰਤੋ। ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਪਰੇਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਸਪਰੇਅ ਦੌਰਾਨ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਜਾਂ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰੋ। ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੱਥ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਿੱਸੇ ਸਾਬਣ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਵੋ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਲੱਗੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ—ਦਵਾਈ ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੱਧ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਰਸਾਇਣ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਜ਼ਰੂਰ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖੇਤੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਮਾਤਰਾ ਹੀ ਵਰਤੋ।
ਕੀ ਹਰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ALS ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। “ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ” ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਨਦੀਨ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਫੰਗਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਰ ਰਸਾਇਣ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਧ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ALS ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਹੀ ALS ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੁਨੇਹਾ
ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। “ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਆਮ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਨਾ ਵਰਤੋ। ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚੋ, ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਰਤੋ ਅਤੇ ਸਪਰੇਅ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿਓ।” ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।