ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਜਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਟਾਪੂ ਵਰਗੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹਰੀਆਂ-ਭਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਫਿਲਮੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੱਜ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਮੀਨ ਖੋਹ ਲਈ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਖੇਤ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਕਹਿਰ ਅਤੇ ਡੁੱਬਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਮਹਿਜ਼ ਦੋ ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ (Climate Change) ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਜਲ-ਥਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਖਾਣ ਲਈ ਅਨਾਜ ਬਚਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ। ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਹ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
‘ਬਾਇਰਾ’: ਬਿਨਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਗ
ਇਸ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਹੱਲ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਿਉਂਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਬਾਇਰਾ’ (Baira Cultivation) ਜਾਂ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਜਲਕੁੰਭੀ (Water Hyacinth) ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲ-ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਣ ਕੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੈੱਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈੱਡ ਇੰਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਕੁੰਭੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਭਾਰੀ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੇ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਖੇਤ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੇਕਰ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਜ਼ੀਰੋ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤਾਂ ‘ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਲ-ਕੁੰਭੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਲਦੀ (decompose) ਹੈ, ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਖਾਦ (fertilizer) ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਬਿਲਕੁਲ ਜ਼ੀਰੋ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਖੇਤੀ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਾਪ
ਇਸ ਦੇਸੀ ਜੁਗਾੜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ, ‘IUCN’ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਬੈੱਡਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਚੱਲਣ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਣ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ (Crop Rotation) ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸਾਂਝੇ ਹੰਭਲੇ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਇਹ ਤੈਰਦੇ ਖੇਤ ਸੈਂਕੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਮੰਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਹਰੀਆਂ-ਭਰੀਆਂ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਹਨ।
ਸਿਰਫ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਿਊਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ
ਅੱਜ ‘ਬਾਇਰਾ’ ਖੇਤੀ ਨੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ (ਪੋਸ਼ਣ) ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਸਾਧਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਹੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਚਿੰਤਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਖੁਦ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਢਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ ਹੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬੇ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਹ ਲੱਭ ਲੈਣ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।