ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ : ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਘਾਟੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਅਜਨਾਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਧੂਛਾਂਗਾ ਦੇ 82 ਸਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਸਾਨ ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ 6 ਏਕੜ ਦੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਫਾਰਮਿੰਗ ਮਾਡਲ (ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਮੁੜ ਜੁੜੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ
ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕ੍ਰਿਤ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਬੌਰਾਨ ਮੈਨੇਜਰ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਜੱਦੀ ਪੁਸ਼ਤੀ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਏ। ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਫਿਸ਼ ਫਾਰਮ (ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ 5 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ‘ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਫਾਰਮਿੰਗ ਮਾਡਲ’ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭਿਆ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਰਾਹ
ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੂਰ ਪਾਲਣ (Pig Farming) ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਵਿਡ-19 ਲੌਕਡਾਊਨ ਦੌਰਾਨ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਹਿੰਮਤ ਹਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਰ ਫਾਰਮ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।
ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Diversification) ਦੀ ਮਿਸਾਲ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ:
- ਸਹਾਇਕ ਧੰਦੇ: ਦੇਸੀ ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ (Poultry), ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ (Bee-keeping) ਅਤੇ ਗੁੜ-ਸ਼ੱਕਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ (Jaggery production)।
- ਫ਼ਸਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ: ਹਲਦੀ, ਗੰਨਾ, ਸਰ੍ਹੋਂ, ਤੋਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ। ਮੱਛੀ ਦੇ ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੱਕੀ, ਮਾਂਹ, ਮੂੰਗੀ, ਬੈਂਗਣ, ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ।
- ਫਲਾਂ ਦਾ ਬਾਗ: ਅੰਬ, ਅਮਰੂਦ, ਅੰਗੂਰ, ਨਿੰਬੂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਫਲ (Citrus) ਅਤੇ ਐਵੋਕਾਡੋ। ਇਸ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਲਗਾਏ ਹਨ।
ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ‘ਫਗਵਾੜਾ ਮਾਡਲ’
ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ “ਫਗਵਾੜਾ ਮਾਡਲ” (ਇੰਟਰਕ੍ਰੌਪਿੰਗ/ਸਹਿ-ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 35 ਕੁਇੰਟਲ ਬੀਜ ਗੰਨੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ਼ 1300 ਸਿੰਗਲ-ਅੱਖ (single-eye buds) ਵਾਲੇ ਪੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 70 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਰਤ ਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਝਾੜ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਤੋਰੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹਿ-ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਵਾਧੂ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ (Zero-Waste) ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ
ਇਸ ਫਾਰਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ:
- ਰਸਾਇਣ ਮੁਕਤ: ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (Crop residue) ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਮੁੜ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਦ: ਮੁਰਗੀਖਾਨੇ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਯੂਨਿਟ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਗੋਬਰ-ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਕੈਮੀਕਲ ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਬਚਦਾ ਹੈ।
- ਗ੍ਰੀਨ ਐਨਰਜੀ: ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੈਸ ਬਾਇਓਗੈਸ ਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸੋਲਰ ਪੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
“ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ।” > — ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ
‘ਯੰਗ ਫਾਰਮਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਲਾਟਰੀ” ਜਾਂ “ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ” (Laboratory) ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਦ ਨਵੇਂ ਤਜ਼ਰਬੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਫ਼ਲ ਨਤੀਜੇ ਦੂਜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਾਡਲ ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।