ਘਨੌਲੀ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਬਣੀ ‘ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਨਾਲਾ’, ਪਾਣੀ ’ਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ

ਰੋਪੜ/ਘਨੌਲੀ: ਕਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਘਨੌਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਗੰਦੇ ਨਾਲੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (PPCB) ਵੱਲੋਂ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ ਮਾਰਚ 2026 ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਫੀਕਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ, ਟੋਟਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ ਅਤੇ BOD ਦਾ ਪੱਧਰ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧਿਆ ਮਿਲਿਆ।

ਮਾਰਚ ’ਚ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਟੋਟਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ

PPCB ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਰਚ 2026 ਵਿੱਚ ਘਨੌਲੀ ਵਿਖੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟੋਟਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ 60,000 MPN/100 ml ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ ਫੀਕਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 17,000 MPN/100 ml ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।ਫੀਕਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੰਦੇ ਸੀਵਰੇਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਤੈਅ ਸੀਮਾ ਨਾਲੋਂ 34 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਫੀਕਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ

ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹਾਉਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਲਈ ਫੀਕਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ ਦੀ ਸੀਮਾ 500 MPN/100 ml ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘਨੌਲੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ 17,000 MPN/100 ml ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਭਗ 34 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਪਰਕ ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

BOD ਨੇ ਵੀ ਵਧਾਈ ਚਿੰਤਾ

ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਆਕਸੀਜਨ ਡਿਮਾਂਡ (BOD) ਵੀ ਉੱਚੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦਸੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦਾ BOD ਪੱਧਰ 15 mg/L ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। BOD ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। BOD ਜਿੰਨਾ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਬੋਝ ਉਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ BOD ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੱਲੀ ਆਕਸੀਜਨ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਲਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਤੇ ਵੀ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਬੱਦੀ-ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚ

ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੱਦੀ-ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ’ਤੇ ਪੈਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ, ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਨਦੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ

ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੱਗੇ ਰੋਪੜ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਸਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਿਰਫ਼ ਨਦੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੇ ਦਰਿਆਈ ਤੰਤਰ ਦਾ ਮਾਮਲਾ

ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ BOD ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਥਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅੱਗੇ ਸਤਲੁਜ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦਰਿਆਈ ਤੰਤਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਸੀਵਰੇਜ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ’ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਲੈਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ ਹੁਣ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ

PPCB ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਫੀਕਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ ਤੈਅ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲੋਂ ਦਰਜਨਾਂ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਉਪਾਅ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ?

ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹਿਲ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਠੋਸ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਅੱਜ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।