ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਖਿਲਵਾੜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਕਟਾਈ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ’ਤੇ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਮੀਦ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਰਾਦਾ ਪੱਕਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
“ਓਲਡ ਇਜ਼ ਔਲਵੇਜ਼ ਗੋਲਡ” ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਉਤਾਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ’ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 3 ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਦਾਸਤਾਨ:
1. ਦੁੱਖੂ ਮਾਝੀ: ਸਾਈਕਲ, ਕੁਦਾਲ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਜ਼ਿੱਦ
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਰੂਲੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ 81 ਸਾਲਾ ਦੁੱਖੂ ਮਾਝੀ ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ 60 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ?
ਉਮਰ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਵੀ ਦੁੱਖੂ ਮਾਝੀ ਦੀ ਦਿਨਚਰਿਆ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਈਕਲ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਟੀਨ ਦੇ ਡੱਬੇ, ਕੁਦਾਲ (ਕਹੀ) ਅਤੇ ਫਾਹੁੜਾ ਲੈ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬਰਗਦ (ਬੋਹੜ), ਅੰਬ ਅਤੇ ਜਾਮਣ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੌਦੇ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਜ਼ਿੱਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਦੁੱਖੂ ਮਾਝੀ ਦੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬੂੰਦ (ਸਾਹ) ਨੂੰ ਤਰਸੇਗੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਦੁੱਖੂ ਮਾਝੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਗਈ। ਬੱਸ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਬੀ.ਸੀ. ਰਾਏ ਕ੍ਰਿਤੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
2. ਜਾਦਵ ਪਾਯੇਂਗ: 1390 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਫੋਰੈਸਟ ਮੈਨ’
ਅਸਾਮ ਦੇ 66 ਸਾਲਾ ਜਾਦਵ ਪਾਯੇਂਗ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ‘ਫੋਰੈਸਟ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਸੱਚ ਹੈ।
ਮਹਿਜ਼ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੰਕਲਪ
ਜਦੋਂ ਜਾਦਵ ਪਾਯੇਂਗ ਮਹਿਜ਼ 16 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਸੱਪ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਮਰ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਛਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਜ਼ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਬੰਜਰ ਅਤੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂ ‘ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ।
ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਾਮਯਾਬੀ
ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਉਸ ਬੰਜਰ ਰੇਤਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ 1390 ਏਕੜ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ‘ਮੋਲਾਈ ਜੰਗਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਹਾਥੀ, ਗੈਂਡੇ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਿਸਾਲੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਸਹਿਤ ਕਈ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਜਾਦਵ ਪਾਯੇਂਗ ਦੀ ਅਟੱਲ ਜ਼ਿੱਦ: “ਜੇਕਰ ਜੰਗਲ ਕੱਟਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੱਟੋ। ਮੈਂ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਿਆਂਗਾ।”
3. ਡਾ. ਅਨਿਲ ਜੋਸ਼ੀ: ਪ੍ਰੋਫੈਸਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨਦੀ-ਝਰਨੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਕੋਟਦੁਆਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ 70 ਸਾਲਾ ਡਾ. ਅਨਿਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਤਿਆਗ
ਡਾ. ਅਨਿਲ ਜੋਸ਼ੀ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬੋਟਨੀ (ਵਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ) ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ। ਪਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਰਹੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਦਹਾਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲ 1979 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰੀ ਦੀ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੇਖਾ ਯਾਨੀ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ (Revive) ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਹੈਸਕੋ’ (HESCO) ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।
GEP (Gross Environmental Product) ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੰਕਲਪ
ਡਾ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੋਚ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘GDP’ (Gross Domestic Product) ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ‘GEP’ (Gross Environmental Product – ਗ੍ਰਾਸ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਪ੍ਰੋਡਕਟ) ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਡਾ. ਅਨਿਲ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ: “ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਤਰੱਕੀ ਸਿਰਫ਼ GDP ਦੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ GEP (ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਿਹਤ) ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਡਾ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਰੋੜਾਂ-ਅਰਬਾਂ ਦੀ GDP ਦਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।”
ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੱਥਾਂ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ:
| ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਥ | ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ |
|---|---|
| ਕਾਰਬਨ ਸੋਖਣਾ (CO2) | ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਰੁੱਖ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤਨ 22 ਕਿਲੋ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸੋਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ। |
| ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ | ਇੱਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੁੱਖ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ 4 ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। |
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੂ ਮਾਝੀ, ਜਾਦਵ ਪਾਯੇਂਗ ਅਤੇ ਡਾ. ਅਨਿਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਬਜਟ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਉਮਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ, ਸੱਚੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਜ਼ਿੱਦ’ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਉਮਰ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ-ਕਦਮਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।