ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਹਲਚਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨ (WMO) ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਾਉਣੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਾਵਨੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਮੌਸਮ ਦੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਗੌਡਜ਼ਿਲਾ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਆਸਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਇਹ ‘ਗੌਡਜ਼ਿਲਾ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਕੀ ਉਪਾਅ ਹਨ।
ਕੀ ਹੈ ‘ਗੌਡਜ਼ਿਲਾ ਅਲ ਨੀਨੋ’?
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਲ ਨੀਨੋ (El Nino) ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ (Pacific Ocean) ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਰਮੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੌਸਮ ਪਰਿਵਰਤਨ (Climate Change) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸੇ ਅਤਿ-ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ‘ਗੌਡਜ਼ਿਲਾ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
WMO ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਗਸਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਅਲ ਨੀਨੋ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 80% ਤੱਕ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 90% ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਲ ਨੀਨੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੱਧਮ ਤੀਬਰਤਾ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਗੌਡਜ਼ਿਲਾ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ‘ਤੇ ਇਸਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ?
‘ਗੌਡਜ਼ਿਲਾ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 3 ਮਹੀਨੇ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ: ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ 3 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਮਾਰਾਂ ਝੱਲਣੀਆਂ ਪੈ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸੋਕੇ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣ ਜਾਣਗੇ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੜ੍ਹ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੜ੍ਹ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਲੂ (ਹੀਟਵੇਵ) ਚੱਲੇਗੀ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ‘ਦੋ ਰੱਖਿਅਕ’ (Two Saviours): ਜੋ ਅਲ ਨੀਨੋ ਨੂੰ ਹਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਖ਼ਤਰਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਪਰ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਜੇਕਰ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਅਲ ਨੀਨੋ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। WMO ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਦੋ ਰੱਖਿਅਕ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:
- ਇੰਡੀਅਨ ਓਸ਼ਨ ਡਾਇਪੋਲ (Indian Ocean Dipole – IOD) : ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਆਈ.ਓ.ਡੀ. ਦਾ ਫੇਜ਼ ‘ਪੌਜ਼ੀਟਿਵ’ (Positive) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਲ ਨੀਨੋ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਮੈਡੇਨ-ਜੂਲੀਅਨ ਔਸੀਲੇਸ਼ਨ (Madden-Julian Oscillation – MJO) : ਇਹ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚੱਕਰ ਹੈ ਜੋ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ (Equator) ‘ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੱਕਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਚੁੱਕੇ ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਨ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਦੌਰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਗੌਡਜ਼ਿਲਾ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਓਸ਼ਨ ਡਾਇਪੋਲ’ ਅਤੇ ‘ਮੈਡੇਨ-ਜੂਲੀਅਨ ਔਸੀਲੇਸ਼ਨ’ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੱਖਿਅਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਇਸ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਹਰਕਤ ‘ਤੇ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ।