ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਾਮਕ ਸੰਸਥਾ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਐਂਡ ਸਟੈਂਡਰਡਜ਼ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (FSSAI) ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ FMCG ਕੰਪਨੀ ਡਾਬਰ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਿਟੇਡ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੱਡੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ‘100%’ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਈ ਖਾਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ, ਐਪਲ ਸਾਈਡਰ ਵਿਨੇਗਰ, ਵਰਜਿਨ ਕੋਕੋਨਟ ਆਇਲ, ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ, ਗਾਂ ਦਾ ਘਿਓ, ਨਾਰੀਅਲ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕੋਕੋਨਟ ਮਿਲਕ ਸਮੇਤ ਕਈ ਉਤਪਾਦ ਆਏ ਹਨ। FSSAI ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੇ ਗਏ ‘100% Natural’, ‘100% Pure’, ‘100% Purity Guaranteed’, ‘100% Organic’ ਅਤੇ ‘100% Tender Coconut Water’ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਅਸਪਸ਼ਟ, ਤਸਦੀਕ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਕੀ ਹੈ ਪੂਰਾ ਮਾਮਲਾ?
FSSAI ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਡਾਬਰ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਵੇਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਲੇਬਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ‘100%’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਨਿਯਾਮਕ ਮੁਤਾਬਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ‘100% Natural’, ‘100% Pure’, ‘100% Purity Guaranteed’, ‘100% Organic’ ਅਤੇ ‘100% Tender Coconut Water’ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। FSSAI ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵੇ Food Safety and Standards (Advertising and Claims) Regulations, 2018 ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਬਾਰੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਾਅਵਾ ਸੱਚਾ, ਸਪੱਸ਼ਟ, ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
‘100%’ ਸ਼ਬਦ ’ਤੇ FSSAI ਨੂੰ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਿਉਂ?
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਖਾਧ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ‘100%’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। FSSAI ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਈ 2025 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ Food Business Operators ਨੂੰ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਲੇਬਲ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ‘100%’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। FSSAI ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ‘100% Pure’ ਜਾਂ ‘100% Natural’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਖਪਤਕਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਅਜਿਹੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖਪਤਕਾਰ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। Food Safety and Standards (Advertising and Claims) Regulations, 2018 ਦੇ Regulation 4(1) ਤਹਿਤ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਸੱਚਾ, ਸਪੱਸ਼ਟ, ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਤੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
‘Jaivik Bharat’ ਲੋਗੋ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸਵਾਲ
ਮਾਮਲਾ ਸਿਰਫ਼ ‘100%’ ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। FSSAI ਮੁਤਾਬਕ Dabur Himalayan Organic Apple Cider Vinegar ਅਤੇ Dabur Organic Honey ’ਤੇ ‘Jaivik Bharat’ ਲੋਗੋ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੈਧ FSSAI organic endorsement ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ‘Jaivik Bharat’ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਹਿਮ ਲੋਗੋ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਜਾਂ endorsement ਦੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨਿਯਾਮਕ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਹੈ।
Dabur Hommade Coconut Milk ’ਤੇ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼
FSSAI ਨੇ Dabur Hommade Coconut Milk ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ’ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ‘100% Purity’ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਯਾਮਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ compound food ਹੈ ਅਤੇ Food Safety and Standards (Advertising and Claims) Regulations, 2018 ਤਹਿਤ ਅਜਿਹੇ compound foods ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ purity claim ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਡਾਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਨੋਟਿਸ
FSSAI ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਨਿਯਾਮਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡਾਬਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ‘100%’ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ FSSAI ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ corrective action ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਰੁਖ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ prohibition order ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। FSSAI ਨੇ ਡਾਬਰ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਖਾਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ‘100%’ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਖਾਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ 15 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ Action Taken Report (ATR) ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੀ ਡਾਬਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਓ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ?
ਇੱਥੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। FSSAI ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਡਾਬਰ ਦੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਓ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ’ਤੇ ਸਥਾਈ ਪਾਬੰਦੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਉਹ ਖਾਧ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਬਲਿੰਗ/ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ‘100%’ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਾਮਕ ਨੇ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ‘100%’ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਡਾਬਰ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ?
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਤੇ ਡਾਬਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ FSSAI ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ FSSAI ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
FSSAI ਦੀ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰੇ packaged food industry ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਖਾਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਟਾਂ ’ਤੇ ‘Natural’, ‘Pure’, ‘Organic’, ‘Healthy’, ‘No Added Sugar’ ਅਤੇ ‘100%’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਕੇਟ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦਾਅਵਾ ਉਤਪਾਦ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦ ਖਰੀਦਣ ਸਮੇਂ ingredients list, nutrition information, FSSAI licence details, certifications ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘Organic’ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਕੇਟ ’ਤੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋੜੀਂਦੀ certification ਅਤੇ regulatory compliance ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
FSSAI ਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਚੇਤਾਵਨੀ
ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਮਈ 2025 ਵਿੱਚ FSSAI ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ advisory ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 30 ਮਈ 2025 ਨੂੰ FSSAI ਨੇ Food Business Operators ਨੂੰ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਲੇਬਲਿੰਗ ਅਤੇ promotional content ਵਿੱਚ ‘100%’ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ FSSAI ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ‘100%’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਉਤਪਾਦ ਦੀ absolute purity ਜਾਂ superiority ਦਾ ਗਲਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਖਪਤਕਾਰ ਇਹ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਉਤਪਾਦ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਖਾਧ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼
ਡਾਬਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋਈ ਤਾਜ਼ਾ ਕਾਰਵਾਈ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ FSSAI ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦ ਦੇ ingredients ਜਾਂ food safety parameters ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੇਬਲਿੰਗ, ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਆਨਲਾਇਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ FMCG ਅਤੇ packaged food ਕੰਪਨੀਆਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ, ਈ-ਕਾਮਰਸ listing, ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੁੜ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਉਤਪਾਦ ’ਤੇ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ‘100% Pure’, ‘100% Natural’ ਜਾਂ ‘100% Organic’ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।