ਹਿਸਾਰ: ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਖੋਜ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਬੋਹੜ(Banyan) ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 13 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੂਖਮ ਜੀਵ (ਮਾਈਕ੍ਰੋਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮ) ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰੋਗ-ਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ੋਟੋਬੈਕਟਰ (Azotobacter), ਬੈਸਿਲਸ (Bacillus), ਅਜ਼ੋਸਪੀਰਿਲਮ (Azospirillum), ਸੁਡੋਮੋਨਾਸ (Pseudomonas), ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਫਿਕਸਰ ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਪੈਨਿਸਿਲੀਅਮ (Penicillium), ਐਸਪਰਜਿਲਸ (Aspergillus), ਬਲੂ-ਗ੍ਰੀਨ ਐਲਗੀ, ਫੰਗਸ, ਮੋਲਡਸ, ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਆ ਅਤੇ ਐਕਟੀਨੋਮਾਈਸੀਟਸ (Actinomycetes) ਵਰਗੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚਗਵਿਆ, ਜੀਵਾਮ੍ਰਿਤ, ਬੀਜਾਮ੍ਰਿਤ, ਮਟਕਾ ਖਾਦ, ਨਾਡੇਪ ਕੰਪੋਸਟ, ਗੋਮੂਤਰ ਕੰਪੋਸਟ ਅਤੇ ਟੀ ਸੰਜੀਵਕ ਵਰਗੀਆਂ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਰੁੱਖ ਹੇਠੋਂ ਹਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸੀਮਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਿਸਾਰ ਦੀ ਡਾ. ਸੰਜੀਵ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸੰਕਲਪ’ ਐਨਜੀਓ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਸੰਜੀਵ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 25 ਖੋਜ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਹੜ ਹੇਠਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਤਣੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਰੋਗ-ਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਸੰਜੀਵ ਨੇ ਇਹ ਖੋਜ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਕੇਂਦਰ, ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਦੇ ਡਾ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ, ਨਾਸਿਕ ਦੇ ਡਾ. ਪੀ. ਕੇ. ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਕੀਤੀ। ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਲੀ ਮਿੱਟੀ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਖੇਤੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਖੋਜ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ, ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਬੋਹੜ ਹੇਠਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸੰਭਾਵਨਾਸ਼ੀਲ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹਰ ਫਸਲ ਲਈ ਸਾਬਤ ਤਕਨੀਕ ਮੰਨਣਾ ਅਜੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।