“ਬੁੱਢਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਵਾਨ, ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ।” ਜੀ ਹਾਂ! ਇਸ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਿਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟ ਦਾ ਇਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਨਿਡਾਨਾ, ਰੂਪਗੜ੍ਹ, ਰਾਜਪੁਰਾ ਅਤੇ ਈਗਰਾਹ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਤਲ ਬੁਗੜਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਸੈਸਿਨ ਬਗ’ (Assassin Bug) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਜਨਮ-ਪੱਤਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਗੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ Hemiptera ਅਤੇ ਕੁੜਮਾਚਾਰੀ (ਪਰਿਵਾਰ) Reduviidae ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ ਦੇ ਨਿਡਾਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਤਲ ਬੁਗੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹਾਣ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਉਣਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੱਛਰ, ਮੱਖੀਆਂ, ਮਿਲੀਬੱਗ, ਤਿਤਲੀਆਂ, ਪਤੰਗੇ, ਬੁਗੜੇ, ਭਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਤਲ ਬੁਗੜੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਟਾਂ ਦੇ ਆਂਡਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਵੀ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਬੁਗੜੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉੱਡਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫੁਰਤੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਫਸਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਡੰਗ ਖੋਭਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕਿੰਡ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਕਾਤਲ ਕੀਟ ਡੰਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਡੰਗ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ‘ਚਰੜ-ਚਰੜ’ ਕਰਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਂਡੇ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਾਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੋਜਨ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਜੁਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਗੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਾਹਿਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਮਰਨ ਦੀ ਨੌਬਤ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਹੀ ‘ਕਲਿਆਣ’ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਇਹ ਬੁਗੜੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡੰਗ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਖੁੰਝਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਸਹਿ ਪੀੜ ਦਾ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡੰਗ ਮਰਵਾ ਕੇ ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ “ਚਾਗਾ” (Chagas) ਨਾਮਕ ਲਾਇਲਾਜ ਬਿਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਤਲ ਬੁਗੜਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ:
ਬਣਤਰ: ਕਾਤਲ ਬੁਗੜਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਭਾਵੇਂ ਬਟੂਏ ਵਰਗਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡੰਗ ਸੂਏ ਵਰਗਾ ਤਿੱਖਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰੰਗ ਤੇ ਆਕਾਰ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਤੇ ਭੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 20 ਤੋਂ 25 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿਰ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰਦਨ ਵਰਗਾ ਸਿਰ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਪਤਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਖਾਂ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਮਾਲਾ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨੀ 'ਨਿੰਫ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਖੰਭਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੌਢਾਂ (ਵੱਡਿਆਂ) ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੌਸਮ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਜ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੇ ਕੀਟ ਬਣਨ ਤੱਕ 65 ਤੋਂ 95 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਪੰਜ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਕੁੰਜ (ਕਾਂਝਲੀ) ਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਉਮਰ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੌਢ ਜੀਵਨ 6 ਤੋਂ 10 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਦਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਡੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 40 ਤੋਂ 50 ਆਂਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਭੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਂਡਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਿਗਾਰ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।“ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਹੈਲਥ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (NIPHM), ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਕਾਤਲ ਬੁਗੜੇ (Assassin Bug) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕੇ.ਵੀ.ਕੇ. (KVK), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੇ.ਵੀ.ਕੇ., ਕਿਸਾਨ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਬੈਂਗਣ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਤਲ ਬੁਗੜਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ; ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਸਪਰੇਆਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਤਰ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਈਏ।”
ਡਾ. ਸੁਰੇਂਦਰ ਦਲਾਲ ਕੀਟ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਮਿਸ਼ਨ