ਕਪੂਰਥਲਾ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਹੋ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਰਮਿਆਨ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ (Sustainable Farming) ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਖਾਂਦੀ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੱਕੀ (spring maize), ਦੀ ਥਾਂ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਅਧਿਆਪਕ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ (KVK), ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਮੂੰਗਫਲੀ ਬੀਜੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਵਾਲੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਹੀ ਬਦਲ ਲੱਭਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਅੱਗੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀਆਂ ‘TG-24’ ਅਤੇ ‘J-87’ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।”
ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੇ ਬਣਾਈ ਰਾਹ ਸੌਖੀ
ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਵਿਕਾਸ ਅਫ਼ਸਰ (ADO) ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ‘ਮੂੰਗਫਲੀ ਥਰੈਸ਼ਰ’ (ਮੂੰਗਫਲੀ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ) ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇਸ ਖੇਤੀ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਵਾਇਆ।”
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੱਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਬਦਲ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਲਾਗਤ ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਖ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।”
ਖ਼ਰਚਾ ਅੱਧਾ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵੱਧ
ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਭਗ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ (ਅੱਧਾ) ਘੱਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਫ਼ਸਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਕੇ.ਵੀ.ਕੇ (KVK) ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਕਿਉਂਕਿ ਮੂੰਗਫਲੀ ਇੱਕ ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਫ਼ਸਲ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਲੋੜ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਮੱਕੀ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਟਿਕਾਊ ਵੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲਾ ਵੀ।”
ਦੋਆਬੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਰਾਜਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਸੰਤ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਚੇਵਾਲ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ, ਘਟਦੀ ਬਾਰਸ਼ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਵਧਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਰਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ।
ਸੰਤ ਸੀਚੇਵਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਹੀ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਨ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ ਨੇ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ “ਛੋਟੀ ਪਰ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ” ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੂੰਗਫਲੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਸੁਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਸਾਲਾਨਾ 25 ਤੋਂ 28 ਕੁਇੰਟਲ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਤੱਕ ਝਾੜ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਿਸਾਨ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੱਚੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਇਹ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਅਧਿਆਪਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜ ਰਿਹਾ ਹੈ।