ਇੰਦੌਰ: ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਡਿਮੈਂਸ਼ੀਆ (ਭੁੱਲਣ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ), ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਚੋਇਥਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ, ਇੰਦੌਰ ਦੇ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਥਪਾਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ (WHO), ਹਾਰਵਰਡ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ‘ਨਾਨ-ਡਰੱਗ ਥੈਰੇਪੀ’ (ਬਿਨਾਂ ਦਵਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਜ) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿਰਫ਼ 20 ਮਿੰਟ ਗਾਣੇ ਸੁਣਨਾ ਦਿਮਾਗ ਲਈ ਜਿੰਮ ਵਿੱਚ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ: ਵੱਧਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ:
- ਹਿਪੋਕੈਂਪਸ: ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ।
- ਅਮਿਗਡਾਲਾ: ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ।
- ਪ੍ਰੀਫ੍ਰੰਟਲ ਕੋਰਟੈਕਸ: ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਮੈਂਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਇਲਾਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਫਾਇਦੇ:
- ਸਰੀਰਕ ਸੰਤੁਲਨ (ਬੈਲੰਸ) ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ: ਗਾਣੇ ਸੁਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਣਗੁਣਾਉਣ, ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲ ‘ਤੇ ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਣ ਜਾਂ ਤਾੜੀ ਵਜਾਉਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਧਾਉਣਾ: ਪੁਰਾਣੇ ਗਾਣੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਜਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਰਾਹਤ: ਮਨਪਸੰਦ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਸਮੂਹ (ਗਰੁੱਪ) ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ‘ਡੋਪਾਮਾਈਨ’ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾ:
- ਸਵੇਰੇ: ਯੋਗਾ ਦੇ ਨਾਲ 20 ਤੋਂ 30 ਮਿੰਟ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦਿਨ ਭਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤੀ-ਫੁਰਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਦੁਪਹਿਰ/ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ: ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਸਮੇਂ 10 ਮਿੰਟ ਹਲਕਾ (ਸਾਫਟ) ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਰਮੋਨ ‘ਕਾਰਟੀਸੋਲ’ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਰਾਤ ਨੂੰ: ਸੌਣ ਵੇਲੇ 15 ਤੋਂ 20 ਮਿੰਟ ਮਨਪਸੰਦ ਗਾਣੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।