ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਟਾਈਪ-2 ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼ (Type-2 Diabetes) ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਨੇ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰੀਨ ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਮਾਡਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਯੋਗ, ਨਿਯਮਿਤ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਸਹੀ ਮਾਨੀਟਰਿੰਗ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਡੀ ਮੈਟਾਬੌਲਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਸੁਲਿਨ ਸੈਂਸਿਟਿਵਿਟੀ (Insulin Sensitivity) ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਖੋਜ ਮੈਡੀਕਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਲ 2025 ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਟੀ-ਸੈੱਲਜ਼’ (Regulatory T-Cells) ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੂਜਨ (Inflammation) ਅਤੇ ਮੈਟਾਬੌਲਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਪੀ.ਟੀ.), ਡਾ. ਕੀਰਤੀ ਰਾਓ ਅਤੇ ਡਾ. ਰੁਚੀ ਕੁੱਕਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਸ ਖੋਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
1. ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦਾ ਸਬੰਧ (ਡਾ. ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਰਮਾ)
ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਡੇ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ‘ਕੋਰਟੀਸੋਲ’ (Cortisol) ਨਾਮਕ ਤਣਾਅ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਾਰਮੋਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਹੱਲ: ‘ਅਨੁਲੋਮ-ਵਿਲੋਮ’ ਅਤੇ ‘ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ’ ਵਰਗੇ ਯੋਗ ਆਸਨ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ‘ਟੀ-ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਸੈੱਲਜ਼’ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਸੁਲਿਨ ਸੈਂਸਿਟਿਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. ਸੂਜਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਕੰਟਰੋਲ (ਡਾ. ਰੁਚੀ ਕੁੱਕਰ)
ਡਾ. ਰੁਚੀ ਕੁੱਕਰ ਨੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਆਯਾਮ (ਕਸਰਤ) ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।
- ਜਦੋਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪੈਕੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੂਜਨ (Inflammation) ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ।
- ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ੂਗਰ ਲੈਵਲ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋਇਆ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ (Quality of Life) ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁਧਾਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।
3. ਸਟ੍ਰੈਂਥ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਨਾਲ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਮਜ਼ਬੂਤ (ਡਾ. ਕੀਰਤੀ ਰਾਓ)
ਡਾ. ਕੀਰਤੀ ਰਾਓ ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਟਾਬੌਲਿਕ ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਸਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹੀ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
- ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ 4 ਤੋਂ 5 ਵਾਰ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈਂਥ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ (Strength Training) ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।
- ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਪੇਟ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਜੰਮੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਚਰਬੀ (Visceral Fat) ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਖੋਜ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਟਾਈਪ-2 ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈਂਥ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।