ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਯੰਤਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨਮੋਹਕ ਸੁਆਦ (ਫਲੇਵਰਜ਼) ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਜਾਲ ‘ਚ ਫਸਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ। ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਦੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ “ਸੁਰੱਖਿਅਤ” ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਤੰਬਾਕੂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਸ (World No Tobacco Day) 2026 ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ “ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਨਕਾਬ ਉਤਾਰਨਾ – ਨਿਕੋਟੀਨ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਲਤ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ” (Unmasking the appeal- countering nicotine and tobacco addiction) ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵੇਪਿੰਗ ਦੇ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਮੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰ ਪ੍ਰੋ. (ਡਾ.) ਸੋਨੂ ਗੋਇਲ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ।
ਡਾ. ਸੋਨੂ ਗੋਇਲ ਰਿਸੋਰਸ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟੋਬੈਕੋ ਕੰਟਰੋਲ (RCTC) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; WHO ਕੋਲਾਬੋਰੇਟਿਵ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਇਨ ਟੋਬੈਕੋ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ.ਐਮ.ਈ.ਆਰ. (PGIMER) ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵੇਪਿੰਗ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਜਾਂ ਟ੍ਰੈਂਡ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।
ਪੇਸ਼ ਹਨ ਵੇਪਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਡਾ. ਸੋਨੂ ਗੋਇਲ ਦੇ ਜਵਾਬ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ “ਸੁਰੱਖਿਅਤ” ਹੋਣ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:
1. ਵੇਪ (Vapes) ਜਾਂ ਈ-ਸਿਗਰਟ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹਨ?
ਵੇਪ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਿਗਰਟ (ਈ-ਸਿਗਰਟ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੈਟਰੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਤਰਲ (Liquid) ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਐਰੋਸੋਲ (Aerosol) ਯਾਨੀ ਬਰੀਕ ਧੁੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਕੋਟੀਨ, ਕੈਮੀਕਲ ਫਲੇਵਰ, ਪ੍ਰੋਪੀਲੀਨ ਗਲਾਈਕੋਲ ਅਤੇ ਗਲਿਸਰੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿਗਰਟ ਵਾਂਗ ਤੰਬਾਕੂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇੜੀ ਪਦਾਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
2. ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੰਨਾ ਮਕਬੂਲ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਅਤੇ CDC ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਟੌਫੀ, ਮਿੰਟ, ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸੁਆਦ (ਫਲੇਵਰਜ਼) ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪੈਕਿੰਗ, ਪੈੱਨ ਜਾਂ USB ਵਰਗੇ ਸਟਾਈਲਿਸ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਇਨਫਲੂਐਂਸਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਕੂਲ” ਅਤੇ ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੱਸ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
3. ਕੀ ਵੇਪ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ (Water Vapour) ਹੈ?
ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ! ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਝੂਠ ਹੈ। ਵੇਪ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਐਰੋਸੋਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸੋਨੂ ਗੋਇਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ:
“ਸਾਡੀ ਖੋਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਪ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਵੇਪ ਦੇ ਐਰੋਸੋਲ ਵਿੱਚ ਲੈੱਡ (ਸੀਸਾ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਆਮ ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 300 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਵੱਧ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 30 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਮਲਡੀਹਾਈਡ, ਐਸੀਟਾਲਡੀਹਾਈਡ, ਨਿੱਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ ਵਰਗੇ ਕੈਂਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕੈਮੀਕਲ ਸਿੱਧੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।”
4. ਕੀ ਵੇਪਿੰਗ ਦੀ ਲਤ (Addiction) ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੇਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕੋਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਸ਼ਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਹੈਰੋਇਨ ਅਤੇ ਕੋਕੀਨ) ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਨਸ਼ੇੜੀ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਨਬਾਲਗ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕੋਟੀਨ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਇਕਾਗਰਤਾ, ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਮੂਡ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਲਤ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5. ਵੇਪਿੰਗ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਖ਼ਤਰੇ ਹਨ?
ਡਾ. ਸੋਨੂ ਗੋਇਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਡੀਕਲ ਜਰਨਲ BMJ Open ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੋਜ (Umbrella Review) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 69 ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਵੇਪਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ:
- ਦਮਾ (Asthma): ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ 30% ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸੀ.ਓ.ਪੀ.ਡੀ. (COPD – ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਬੀਮਾਰੀ): ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ 49% ਤੱਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਬ੍ਰੇਨ ਸਟ੍ਰੋਕ (Brain Stroke): ਵੇਪ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ 52% ਤੱਕ ਵੱਧ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6. ਇਹ EVALI ਅਤੇ ‘ਪੌਪਕੌਰਨ ਲੰਗ’ (Popcorn Lung) ਕੀ ਹਨ?
- EVALI: ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ‘ਈ-ਸਿਗਰਟ ਜਾਂ ਵੇਪਿੰਗ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਸੱਟ’ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਫੇਫੜੇ ਵੇਪਿੰਗ ਕਾਰਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋਈ। ਵੇਪ ਦੇ ਲਿਕਵਿਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵਿਟਾਮਿਨ-ਈ ਐਸੀਟੇਟ ਵਰਗੇ ਕੈਮੀਕਲ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
- Popcorn Lung: ਇਹ ‘ਬ੍ਰੋਂਕਿਓਲਾਈਟਿਸ ਓਬਲੀਟਰਨਜ਼’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ। ਵੇਪ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਮੱਖਣ ਵਰਗਾ ਸੁਆਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਡਾਇਸੀਟਿਲ’ (Diacetyl) ਨਾਮਕ ਕੈਮੀਕਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕ ਸਾਹ ਨਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
7. ਕੀ ਵੇਪਿੰਗ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ‘ਤੇ। ਡਾ. ਗੋਇਲ ਦੀ 2025 ਦੀ BMJ Open ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵੇਪਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ (ਉਦਾਸੀਨਤਾ) ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 37% ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਉਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ 23% ਤੱਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਘਬਰਾਹਟ (Anxiety) ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
8. ਕੀ ਵੇਪਿੰਗ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਅਸਲੀ ਸਿਗਰਟ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ‘ਗੇਟਵੇ’ (ਰਾਹ) ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਖੋਜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕਦੇ ਸਿਗਰਟ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ, ਪਰ ਵੇਪਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 3 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
9. ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਕਿ ਬੱਚਾ ਵੇਪਿੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਪ ਦੇ ਡਿਜਾਈਨ ਪੈੱਨ, ਹਾਈਲਾਈਟਰ, USB ਡਰਾਈਵ ਜਾਂ ਸਮਾਰਟ ਵਾਚ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
- ਬੱਚੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਅਣਜਾਣ ਜਾਂ ਅਜੀਬ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਚੀਜ਼ ਹੋਣਾ।
- ਕੱਪੜਿਆਂ ਜਾਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਫਲਾਂ ਜਾਂ ਕੈਂਡੀ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਣਾ।
- ਲਗਾਤਾਰ ਖੰਘ, ਗਲਾ ਖ਼ਰਾਬ ਰਹਿਣਾ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣੀ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ।
- ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਕਮੀ, ਮੂਡ ਸਵਿੰਗਜ਼, ਜਾਂ ਗੱਲਾਂ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ।
ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਪ ਖਰੀਦਣਾ ਜਾਂ ਵੇਚਣਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ?
ਬਿਲਕੁਲ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ PECA (Prohibition of Electronic Cigarettes Act), 2019 ਤਹਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਈ-ਸਿਗਰਟ ਅਤੇ ਵੇਪ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
- ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਪ ਬਣਾਉਣਾ, ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਉਣਾ, ਵੇਚਣਾ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਰਨਾ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।
- ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਫੜੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ 1 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਂ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ‘ਤੇ 3 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ 5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੇਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸਟੋਰ ਕਰਕੇ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਂ 50,000 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਲਤ ਛੱਡਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਸਹਾਇਤਾ (ਕਿੱਥੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰੀਏ?):
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਪਿੰਗ ਜਾਂ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਲਤ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ:
- ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੋਬੈਕੋ ਕੁਇੱਟਲਾਈਨ (National Tobacco Quitline): ਟੋਲ-ਫ੍ਰੀ ਨੰਬਰ 1800-11-2356 ‘ਤੇ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਮੁਫ਼ਤ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਐੱਮ-ਸੈਸੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (mCessation): ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ 011-22901701 ‘ਤੇ ਮਿਸਡ ਕਾਲ ਦਿਓ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਤ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਸੇਜ (SMS) ਮਿਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
- ਤੰਬਾਕੂ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ (TCC): ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇਂਦਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਥੈਰੇਪੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- WHO Quit Tobacco App: ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਇਸ ਐਪ ਨੂੰ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸੋਨੂ ਗੋਇਲ ਨੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਤੰਬਾਕੂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਪਿੰਗ ਦੇ ਇਸ “ਸੁਆਦਲੇ ਜਾਲ” ਦੇ ਨਕਾਬ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਸ ਅਦਿੱਖ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।