80 ਤੋਂ 90 ਫੀਸਦੀ ਹੈਲਥ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਲਾਭ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ: ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਖੁਲਾਸਾ
ਨਿਊਯਾਰਕ/ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ: ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਹਾਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ (Dietary Supplements) ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਦੱਸ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਸਿਹਤ ਲਾਭਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਹਾਰਵਰਡ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਪੀਟਰ ਕੋਹੇਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਦੀ ਖਪਤ ਦਾ 80 ਤੋਂ 90 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਿੱਧ (ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ) ਸਿਹਤ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਹਰ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਖਾਸ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਮੈਡੀਕਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ।
ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰਾਂ ਦਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਕਾਰੋਬਾਰ
ਮਾਰਕੀਟ ਰਿਸਰਚ ਫਰਮ ‘ਗ੍ਰੈਂਡ ਵਿਊ’ ਮੁਤਾਬਕ ਗਲੋਬਲ ਡਾਇਟਰੀ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਲਗਭਗ 21.85 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਪਿਊ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ’ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 10 ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 8 ਬਾਲਗ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਡਾਇਟਰੀ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਲੋਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪਾਊਡਰ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਬਾਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵਾਲੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਰਡੀਓਲਾਜਿਸਟ ਡਾ. ਏਰਿਕ ਟੋਪੋਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਈ ਲੋਕ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਓਮੇਗਾ-3 ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਈ ਕਲੀਨਿਕਲ ਟ੍ਰਾਇਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਸਿਹਤ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਹਨ।
ਕੁਦਰਤੀ ਖੁਰਾਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਬਿਹਤਰ ਚੋਣ
ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਯਮਤ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਲਈ ਦੁੱਧ, ਆਂਡੇ, ਦਾਲਾਂ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਚੰਗੇ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
‘ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸਲੋਨ ਕੇਟਰਿੰਗ ਕੈਂਸਰ ਸੈਂਟਰ’ ਦੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਕਾਂਤੋਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ 1999 ਤੋਂ 2023 ਤੱਕ 63 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਮਰੀਕੀ ਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਐਨ ਦੌਰਾਨ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 51 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 60 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ।
ਪਿਊ ਰਿਸਰਚ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ 65 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖੀ ਗਈ।
ਮਲਟੀਵਿਟਾਮਿਨ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ-ਡੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਵਾਲ
ਡਾ. ਕੋਹੇਨ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਲਟੀਵਿਟਾਮਿਨ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ-ਡੀ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਫਾਇਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਨਾਲ ਲਿਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨੁਕਸਾਨ
‘ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਐਂਡ ਡਾਇਟੇਟਿਕਸ’ ਦੀ ਬੁਲਾਰਾ ਗ੍ਰੇਟਚੇਨ ਜ਼ਿਮਰਮੈਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਹਾਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਜੋਖਮ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:
- ਟੌਕਸਿਸਿਟੀ: ਵਿਟਾਮਿਨਾਂ ਜਾਂ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਲਿਵਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ: ਕੁਝ ਹਰਬਲ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਲਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਬੇਲੋੜੀ ਵਰਤੋਂ: ਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਲੈਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਾਹਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ
ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ‘ਕੁਦਰਤੀ’ ਜਾਂ ‘ਹੈਲਥ ਪ੍ਰੋਡਕਟ’ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਿਟਾਮਿਨ ਜਾਂ ਖਣਿਜ ਦੀ ਕਮੀ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਯੋਗ ਸਿਹਤ ਮਾਹਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਰੋਤ: The New York Times