ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਪੂਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਫੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਅੰਬ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ (exporters) ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ (20 ਸਾਲ) ਤੱਕ ਨਿਰਵਿਘਨ ਆਯਾਤ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਪਾਨ ਨੇ ਸਾਲ 2026 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ‘ਤੇ ਅਸਥਾਈ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਕੁਝ ਖਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਅਲਫਾਂਸੋ, ਕੇਸਰ, ਲੰਗੜਾ ਅਤੇ ਬੰਗਨਪੱਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਕਿਸਮਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਨਿਰਯਾਤਕ ਕਾਫੀ ਚਿੰਤਤ ਹਨ।
ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਆਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਬ ਕਾਰੋਬਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ (ਹੀਟਵੇਵ) ਕਾਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਮਹਿੰਗੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਰਾਏ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸੰਕਟ ਕਾਰਨ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੀੜਾ ਬਣਿਆ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਕਾਰਨ
ਇਸ ਪੂਰੇ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ‘ਫਰੂਟ ਫਲਾਈ’ (Fruit Fly – ਫਲਾਂ ਦੀ ਮੱਖੀ) ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਖੀਆਂ ਫਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਂਡੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਰਵੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਫਲ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਪਾਨ ਵਰਗੇ ਸਖ਼ਤ ਕੁਆਰੰਟੀਨ (quarantine) ਨਿਯਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਕੀੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਜਪਾਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਟ-ਨਿਯੰਤਰਣ (pest control) ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਰਹਿਮਾਨਪੁਰ (UP) ਦੇ ਪਲਾਂਟ ‘ਚ ਮਿਲੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ
ਹਰ ਨਿਰਯਾਤ ਸੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਪਾਨ ਆਪਣੇ ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ VHT (Vapour Heat Treatment) ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। VHT ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੈਮੀਕਲ ਦੇ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਰਯਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰੂਟ ਫਲਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
- ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ ਗੜਬੜ? ਮਾਰਚ 2026 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹਿਮਾਨਪੁਰ ਸਥਿਤ ਇੱਕ VHT ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਜਪਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਸਇਨਫੈਕਸ਼ਨ (ਕੀਟਾਣੂ-ਮੁਕਤ ਕਰਨ) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਮੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ।
- ਕਾਰਵਾਈ: ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਪਲਾਂਟ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 25 ਮਾਰਚ 2026 ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅੰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਪਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਜਪਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ 20 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲਗਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਬੈਨ
ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਕੀੜੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ-ਜਪਾਨ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਰੁਕਿਆ ਹੋਵੇ:
- 1986 ਵਿੱਚ ਜਪਾਨ ਨੇ ਫਰੂਟ ਫਲਾਈ ਦੇ ਡਰੋਂ ਭਾਰਤੀ ਅੰਬਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ 20 ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲੀ।
- ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ VHT ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਜਪਾਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ ਸੀ।
- ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ 6 ਕਿਸਮਾਂ (ਅਲਫਾਂਸੋ, ਕੇਸਰ, ਬੰਗਨਪੱਲੀ, ਲੰਗੜਾ, ਚੌਸਾ ਅਤੇ ਮਲਿਕਾ) ਨੂੰ ਹੀ ਜਪਾਨ ਭੇਜਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਯੂਪੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪਲਾਂਟਾਂ ਤੋਂ।
ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਵਧੇ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਮਾਰ
ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੇ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੋਨਕਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਾਰ ਹੀਟਵੇਵ ਕਾਰਨ ਅਲਫਾਂਸੋ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਮਿਡਲ ਈਸਟ) ਦੇ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਰੈਫ੍ਰਿਜਰੇਟਿਡ ਕੰਟੇਨਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭਾੜਾ (freight charges) ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਰੂਟਾਂ ਕਾਰਨ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਖਰਚਾ ਦੋਵੇਂ ਵਧ ਗਏ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜਪਾਨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ?
ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਬ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 24 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਅੰਬ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਪਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ UAE, ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਜਪਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕੁੱਲ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੈ (ਸਾਲ 2025-26 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.54 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕੇਸਰ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ), ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਮਾਰਕੀਟ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅੰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਭਾਰਤੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਕੀ?
ਜਪਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਕਦੋਂ ਹਟਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣਗੇ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਪਲਾਈ ਬਹਾਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂਗੋ ਗ੍ਰੋਅਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਡਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਸਲਾ ਜਲਦੀ ਹੱਲ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਜਪਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।