ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ‘ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ’ (ਮੋਬਾਈਲ ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸਮਾਂ) ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਹਤ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਕ੍ਰੀਨ ‘ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਸਕ੍ਰੀਨ ‘ਤੇ ਕਰ ਕੀ ਰਹੇ ਹੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਜਾਂ ਕੋਈ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਮਤਲਬ ਦੀਆਂ ਰੀਲਾਂ ਦੇਖਣ ਜਿੰਨਾ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ
ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਔਸਤਨ 6.5 ਘੰਟੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ‘ਤੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ‘ਰੇਡਸੀਰ’ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਔਸਤ ਭਾਰਤੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ 7.3 ਘੰਟੇ ਆਪਣੇ ਫੋਨ ‘ਤੇ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ: ਸੰਤੁਲਨ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੋ. ਨੇਟਾ ਵੀਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਸੰਤੁਲਿਤ (ਸਵੈ-ਇੱਛਤ): ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕੀ ਦੇਖਣਾ ਜਾਂ ਸਿੱਖਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਬਾਧਿਆਕਾਰੀ (ਮਜਬੂਰੀ ਵਾਂਗ): ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਫੋਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਲਈ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ‘ਨਿਵੇਸ਼’ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈਏ?
- ਗੇਮਿੰਗ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ: ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰੋ. ਐਂਡਰਿਊ ਪ੍ਰਿਜ਼ਬਿਲਸਕੀ ਦੀ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੇਕਰ ਗੇਮਿੰਗ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖੇਡੀ ਜਾਵੇ (ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ), ਤਾਂ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ (Strategy), ਐਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਿਮਾਗੀ ਖੇਡਾਂ: ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਸਕ੍ਰੋਲਿੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸ਼ਬਦ-ਪਹੇਲੀਆਂ (Word Puzzles) ਜਾਂ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡੋ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਫੋਕਸ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਡਿਜੀਟਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਸਹਾਰਾ: ਭਾਵੇਂ ਡੇਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਐਪਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਐਪਸ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨਲਾਈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ: ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਸ ਇਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਰਤੋਂ (Passive Consumption) ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਭਿਆਸ (Active Learning) ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਿਆਨੋ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕੋਰਸ ਤੁਹਾਡੇ ਖਾਲੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਹੁਨਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।