ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਠੰਢੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ 25-30% ਤੱਕ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੀਏ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇਣ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਡਾ, ਫਲੇਵਰਡ ਡਰਿੰਕਸ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚਾਹਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਕੈਲੋਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਕੋਂਬੂਚਾ (Kombucha) ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫਰਮੈਂਟਿਡ (ਖਮੀਰ ਵਾਲੀ) ਚਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰੋਬਾਇਓਟਿਕਸ ਅਤੇ ਬਾਇਓਐਕਟਿਵ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਡੇ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਬਦਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਰਵਾਇਤੀ ਕੋਲਡ ਡਰਿੰਕਸ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ
ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਬੋਨੇਟਿਡ ਡਰਿੰਕਸ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਭਰੇ ਸੁਆਦ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਦੀ ਉੱਚ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਤੱਤ ਸਿਹਤ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ:
- ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ: ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮੋਟਾਪਾ, ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਕੋਲੈਸਟ੍ਰੋਲ ਦਾ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ: ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਪਰਤ (Enamel) ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਸ਼ੂਗਰ ਦਾ ਖਤਰਾ: ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੰਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਧਕਤਾ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਟਾਈਪ-2 ਸ਼ੂਗਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
- ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ: ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੈਸ (Carbonation) ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੋਂਬੂਚਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਫਾਇਦੇ?
ਕੋਂਬੂਚਾ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਪੇਟ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਵਿਕਲਪ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲੀ ਚਾਹ ਨੂੰ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਖਮੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (SCOBY – Symbiotic Culture of Bacteria and Yeast) ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸੁਆਦ ਹਲਕਾ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫਿਜ਼ੀ (ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਲਈ ਲਾਭ:
- ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਇਹ ਜੈਵਿਕ ਐਸਿਡ, ਅਮੀਨੋ ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਟ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹਨ।
- ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ: ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰੋਬਾਇਓਟਿਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ (Immunity) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਐਲਰਜੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਡਿਟੌਕਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ‘ਗਲੂਕੁਰੋਨਿਕ ਐਸਿਡ’ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਲਿਵਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।
- ਕੰਟਰੋਲ: ਨਿਯਮਿਤ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ, ਕੋਲੈਸਟ੍ਰੋਲ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਗਲਿਸਰਾਈਡ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ
ਕੋਂਬੂਚਾ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੀ.ਏ.ਯੂ. (PAU) ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਈ ਗਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ:
- ਸਮੱਗਰੀ: 1 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲਈ 15 ਗ੍ਰਾਮ ਕਾਲੀ ਚਾਹ ਅਤੇ 80 ਗ੍ਰਾਮ ਚੀਨੀ।
- ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ: ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚ 5% ਸਕੋਬੀ (SCOBY) ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 25∘C ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ 7 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਖਮੀਰ ਉੱਠਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਤਬਦੀਲੀ: ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ, ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਚੀਨੀ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਐਸਿਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੀਨੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 3.5-4.0 ਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਗੁਣਵੱਤਾ: ਅੰਤਿਮ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਪੀ.ਐਚ (pH) 2.5 ਤੋਂ 3.5 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 7 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਫਰਿੱਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਕੋਂਬੂਚਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
- ਕੋਂਬੂਚਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 75 ਰੁਪਏ (200 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਬੋਤਲ) ਅਤੇ ਸਕੋਬੀ (SCOBY) ਕਲਚਰ 250 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।
- ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਆਫ਼ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, PAU ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਚਾਹਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਣ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾ ਕੇ ਕੋਂਬੂਚਾ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੇਟ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ।