ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਫਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀਡੇਰਿਕ ਸਟੇਯਾਰਟ (Diederik Steyaert) ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ 26 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬੈਲਜੀਅਨ ਕੰਟੈਂਟ ਕ੍ਰਿਏਟਰ ਲੂਈ ਡੀ ਜੇਗਰ (Louis De Jaeger) ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਪੋਸਟ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚਰਚਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਉੱਤੋਂ ਸੁੱਕੀ ਪਰ 5-10 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੇਠਾਂ ਭਰਪੂਰ ਨਮੀ
ਇਸ ਖੇਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗੱਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਉੱਪਰੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉੱਪਰਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 5 ਤੋਂ 10 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਹੇਠਾਂ ਭਰਪੂਰ ਨਮੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਸਟੇਯਾਰਟ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਅੰਦਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਹਿਣ ਜਾਂ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡਣ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤੀ ਢੰਗ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸਪੰਜ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਸੋਖਣ ਅਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਹਾਈ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਮਾਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
ਦੀਡੇਰਿਕ ਸਟੇਯਾਰਟ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਾਜ਼ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:
- ਨੋ-ਟਿਲ ਖੇਤੀ (ਬਿਨਾਂ ਵਹਾਈ): ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵਹਾਈ (ਹਲ ਚਲਾਉਣਾ) ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਛੇੜੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਤਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੁਰਨਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ।
- ਘਾਹ ਨੂੰ ਗਲਣ-ਸੜਨ ਦੇਣਾ: ਉਹ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਘਾਹ ਦੇ ਢੇਰ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 1 ਤੋਂ 2 ਸਾਲ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਘਾਹ ਕਾਰਬਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਨਦੀਨਾਂ (Weeds) ਨੂੰ ਵਾਟਰ ਸਟੋਰੇਜ ਮੰਨਣਾ: ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਦੀਨ ਮੰਨ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਟੇਯਾਰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਢਕਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨਰਮ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ‘ਜੰਗਲ’ ਪਲਾਟ: ਸਟੇਯਾਰਟ ਹਰ 10 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਖੇਤ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਉੱਗਣ ਲਈ ਖਾਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਜੰਗਲ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲੱਖਾਂ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ
ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹਰ 1% ਜੈਵਿਕ ਮਾਦਾ (Organic Matter) ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਲਗਭਗ 1,60,000 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਲੀਟਰ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਟੇਯਾਰਟ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 11 ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਕਲੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਲਗਭਗ 1.10 ਕਰੋੜ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੋਖ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
ਕੀ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ?
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤ ਮੀਂਹ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸਬਕ
ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡਿੱਗਣ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਧਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੋ-ਟਿਲ ਖੇਤੀ, ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ, ਜੈਵਿਕ ਮਾਦਾ ਵਧਾਉਣਾ, ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਰਗੇ ਤਰੀਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਦੀਡੇਰਿਕ ਸਟੇਯਾਰਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਫ਼ ਹੈ—ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਸਿਰਫ਼ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕੇ।