ਕੋਲਕਾਤਾ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਲੱਖਾਂ ਟਨ ਅੰਬ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਅੰਬ ਦੀ ਗੁਠਲੀ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਅਤੇ ਉੱਦਮੀ ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਇਸੇ ਗੁਠਲੀ ਨੂੰ “ਹਰਾ ਸੋਨਾ” ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਠਲੀ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਅੰਦੋਲਨ
ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—“ਅੰਬ ਖਾਓ, ਗੁਠਲੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਸੁਕਾਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿਓ।”
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਠਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਡਾਇਮੰਡ ਹਾਰਬਰ ਅਤੇ ਬਰਧਵਾਨ ਸਥਿਤ ਆਪਣੀਆਂ ਨਰਸਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਲੰਗੜਾ, ਗੁਲਾਬ ਖਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਲਮ (ਗ੍ਰਾਫਟਿੰਗ) ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੌਦੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿਰਫ਼ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਨਦਾਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਫਲ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੋਚ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੰਬ ਦਾ ਰੁੱਖ: ਇੱਕ ‘ਲਿਵਿੰਗ ਬੈਂਕ ਅਕਾਊਂਟ’
ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਬ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਬ ਤੋਂ ਫਲ, ਅਚਾਰ, ਜੂਸ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਫੂਡ ਉਦਯੋਗ ਤੱਕ ਕਈ ਕਾਰੋਬਾਰ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਅੰਬ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:
“ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਅੰਬ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਜੈਵ-ਵਿਵਿਧਤਾ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
ਕੀ ਕਾਰਬਨ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਬਣੇਗਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਆਮਦਨ?
ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਕਾਰਬਨ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸੋਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਰਬਨ ਸੀਕਵੇਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (Carbon Sequestration) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਜ਼ਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਰਬਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵੀ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਰਬਨ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ
ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਗਤੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਵਾਇਰਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੋਰੀਅਰ ਰਾਹੀਂ ਅੰਬ ਦੀਆਂ ਗੁਠਲੀਆਂ ਭੇਜਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਅੱਜ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ, ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਹਰ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਗੁਠਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਠਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਕਾਰਬਨ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਫੋਰਸ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਦੀ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੂੜਾ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਰੀਅਾਲੀ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਵੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।