ਲਖਨਊ/ਮਲੀਹਾਬਾਦ: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਲੀਹਾਬਾਦ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਕਲੀਮੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਗਨ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਨਵੀਨ ਸੋਚ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ 350 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਬ ਉਗਾ ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਦਭੁੱਤ ਉਪਲਬਧੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂਗੋ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਮਲੀਹਾਬਾਦ, ਜੋ ਦਸਹਿਰੀ ਅੰਬਾਂ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਕਲੀਮੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਬਾਗ ਅੱਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਰੁੱਖ ‘ਤੇ ਅਲਫਾਂਸੋ, ਕੇਸਰ, ਲੰਗੜਾ, ਦਸਹਿਰੀ, ਚੌਂਸਾ ਸਮੇਤ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਬ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅੰਬ ਆਪਣੇ ਰੰਗ, ਸੁਆਦ, ਆਕਾਰ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਪਿਉਂਦ (Grafting) ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਮਾਲ
ਕਲੀਮੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਇਸ ਉਪਲਬਧੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਉਂਦ (Grafting) ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪੌਦੇ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕੋ ਰੁੱਖ ‘ਤੇ 350 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣਾ ਬੇਹੱਦ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਤਜਰਬੇ, ਸਬਰ, ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੱਤਵੀਂ ਵਿੱਚ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਏ, ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਮਿਸਾਲ
ਕਲੀਮੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਂ ਲੈਬ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਬਟਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਉਂਦ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਨਾਕਾਮੀ ਮਿਲੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ।
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਰੁੱਖ ਲਗਭਗ 125 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਅਜੂਬਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ
ਕਲੀਮੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ, ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ, ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਦੇ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬਾਗ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਾਲਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ
ਕਲੀਮੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਨਵਾਜ਼ਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਮਕਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਕਲਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇਰਾਨ, ਦੁਬਈ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਰ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਮਲੀਹਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਕਾਰਨ ਕਲੀਮੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਿਤਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਜ਼ਿਮੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਲੀਮੁੱਲਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲਗਨ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।