ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਬਦਲਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਅਰਥ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਉਤਪਾਦਾਂ (By-products) ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਛੱਲੀ ਖਾਣ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਵੀਟ ਕੌਰਨ ਵੀ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ । ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਛੱਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਰੇਸ਼ੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਕੀ ਦਾ ਰੇਸ਼ਮ (Corn Silk) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਰਧਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਅਕਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੈ । ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੇਬੀਕੌਰਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਮੱਕੀ ਰੇਸ਼ਮ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ।
ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ICAR) ਮੁਤਾਬਕ ਜੇਕਰ ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਫਾਈਟੋਕੈਮੀਕਲ ਸੰਰਚਨਾ
ਮੱਕੀ ਦਾ ਰੇਸ਼ਮ ਸੁੱਕੇ ਭਾਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
- ਪ੍ਰੋਟੀਨ: 9.42 – 17.6%
- ਫਾਈਬਰ (ਰੇਸ਼ਾ): 7.34 – 16.05%
- ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਸ: 65.5 – 74.3%
- ਚਰਬੀ (ਫੈਟ): 0.29 – 4.74%
- ਖਣਿਜ (Minerals): ਇਹ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸਰੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਇਰਨ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਕ ਵੀ ਚੰਗੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਫਸਲ ਉਗਾਏ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ (Micronutrients) ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਿਨੋਲ, ਫਲੇਵੋਨੋਇਡਜ਼, ਐਂਥੋਸਾਇਨਿਨ, ਕੈਰੋਟੀਨੋਇਡਜ਼, ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਐਂਟੀ-ਆਕਸੀਡੈਂਟ ਵਰਗੇ ਕਈ ਜੈਵ-ਸਰਗਰਮ (Bioactive) ਕੰਪਾਊਂਡ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।
ਮੱਕੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ (ਪਾਊਡਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ)
ਆਹਾਰੀ ਫਾਈਬਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟ (Dietary Fiber Supplement) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਕਟਾਈ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਜ਼ੇ ਰੇਸ਼ਮ ਨੂੰ 0.1 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨਮਕ ਦੇ ਘੋਲ ਨਾਲ ਧੋਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਹਰਾ ਅਤੇ ਅਣਚਾਹਿਆ ਸਵਾਦ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਫੈਲਾ ਕੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
- ਸੁਕਾਉਣਾ: ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਰੇਸ਼ਮ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇ ਡਰਾਇਰ (Tray Dryer) ਵਿੱਚ 40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ 6 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਨਮੀ ਘਟ ਕੇ 7-10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ ।
- ਪਾਊਡਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ: ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਰੇਸ਼ਮ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹਲਕਾ ਕੁਚਲ ਕੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਗ੍ਰਾਈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਪੀਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ 60 ਜਾਲੀ (mesh) ਦੀ ਛਾਣਨੀ ਨਾਲ ਛਾਣ ਕੇ ਲਗਭਗ 250 ਮਾਈਕ੍ਰੋਮੀਟਰ ਦਾ ਬਰੀਕ ਪਾਊਡਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪਾਊਡਰ ਨੂੰ ਹਵਾ-ਰਹਿਤ (Airtight) ਜ਼ਿਪਰ ਪੌਲੀਬੈਗ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਸਿਹਤ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਗੁਣ
ਮੱਕੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:
- ਯੂਰਿਨ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ (UTI) ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ: ਇਸ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਚਾਹ ਜਾਂ ਕਾੜ੍ਹਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੂਰਿਨ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ।
- ਗੁਰਦਿਆਂ (Kidneys) ਦੀ ਸਿਹਤ: ਆਪਣੇ ਮੂਤਰਵਰਧਕ (Diuretic) ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਫਾਲਤੂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
- ਸ਼ੂਗਰ (Diabetes) ‘ਤੇ ਕਾਬੂ: ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਪੂਰਕ ਆਹਾਰ ਹੈ ।
- ਮੋਟਾਪਾ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਕੰਟਰੋਲ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਡਾਇਟਰੀ ਫਾਈਬਰ ਪਾਚਨ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ।
- ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ: ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਧੂ ਸੋਡੀਅਮ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
ਮੁੱਲ ਅਧਾਰਤ ਉਤਪਾਦ (Value Added Products)
ਮੱਕੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਪਾਊਡਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੱਕੀ ਰੇਸ਼ਮ ਚਾਹ, ਬੇਕਰੀ ਉਤਪਾਦ (ਜਿਵੇਂ ਬਿਸਕੁਟ, ਬ੍ਰੈੱਡ), ਸਿਹਤ ਵਰਧਕ ਪੇਅ, ਫਾਈਬਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਾਸਿਊਟੀਕਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।
ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਬੇਬੀਕੌਰਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਤੁੜਾਈ ਪਰਿਪੱਕਤਾ (Maturity) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਛੱਲੀ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਉਪਯੋਗ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।