ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ (Organic Farming) ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਧੀਨ ਰਕਬੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ। ਪਰ, ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਲ ਦਾ ਪਾੜਾ
ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ‘ਟਰਾਂਜ਼ਿਸ਼ਨ ਗੈਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ 3 ਤੋਂ 5 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਝਾੜ ਵਿੱਚ 20-30 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਜੈਵਿਕ’ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਕਮ: ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਮਾਡਲ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਵਿਕ ਰਾਜ, ਸਿੱਕਮ, ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸਿੱਕਮ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ, ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਖਤਮ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੀਮਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ (ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ) ਦੀ ਉੱਚ ਲਾਗਤ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਈਆਂ।
ਮੁੱਖ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਉਪਰਾਲੇ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
- ਜੈਵਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ: ਬਾਇਓ-ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰ, ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਖਾਦ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਘੱਟ ਹੋਣਾ।
- ਉੱਚ ਲਾਗਤ: ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮਹਿੰਗੀ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋਣੀ।
- ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ: ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ 60-65% ਖਪਤਕਾਰ ਹੀ ਅਸਲੀ ਜੈਵਿਕ ਲੇਬਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ’ (PKVY) ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟ ਬੈਨੀਫਿਟ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ (DBT) ਵਰਗੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਇਓ-ਇਨਪੁਟ ਰਿਸੋਰਸ ਸੈਂਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬੀਜਾਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਰਯਾਤ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ APEDA ਨੇ TraceNet 2.0 ਪੋਰਟਲ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਾਹ
ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਦਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ:
- ਤਕਨਾਲੋਜੀ: ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਸੈਂਸਰ ਅਤੇ AI ਟੂਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ।
- ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤੀ: ਟੈਰੇਸ ਗਾਰਡਨਿੰਗ (ਛੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਖੇਤੀ) ਅਤੇ ਕਿਚਨ ਫਾਰਮਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ।
- ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ: ‘ਟਰਾਂਜ਼ਿਸ਼ਨ ਪੀਰੀਅਡ’ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਦੇਣਾ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਜੈਵਿਕ ਭਵਿੱਖ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾਏਗੀ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਵੇਗੀ।
ਰਿਪੋਰਟ-ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, Green Mic Official