ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 26 ਜੂਨ 2026 : ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਖ਼ਬਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਾਧਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਿਫਾਇੰਡ ਜਾਂ ਬਜ਼ਾਰੀ ਤੇਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਦ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਗਲਤ ਹੋ।
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਥਾਨ ਪੀਜੀਆਈਐਮਈਆਰ (PGIMER) ਵਿਖੇ ‘ਸ਼ਿਫਟ’ (SHIFT) ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਖੇਤਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮਾਹਰਾਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਘੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਛੂਤਕਾਰੀ ਬੀਮਾਰੀਆਂ (NCDs) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ 67% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ‘ਟ੍ਰਾਂਸ-ਫੈਟ’ (Trans-Fat) ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਹੁਣ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੋਡਮੈਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਟ੍ਰਾਂਸ ਫੈਟ ਆਖ਼ਿਰ ਹੈ ਕੀ?
ਟ੍ਰਾਂਸ ਫੈਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚਰਬੀ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਕਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਫਾਸਟ ਫੂਡ, ਡੀਪ ਫ੍ਰਾਈ ਕੀਤੇ ਸਨੈਕਸ, ਬਿਸਕੁਟ, ਕੇਕ, ਪੈਟੀਜ਼, ਨਮਕੀਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪੈਕਡ ਖਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੇਲ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਖਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਤੱਤ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਟ੍ਰਾਂਸ-ਫੈਟ: ਹਰ ਸਾਲ 77,000 ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਫੈਟ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 77,000 ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਪੀਜੀਆਈ ਦੇ ਕਾਰਡੀਓਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰੈੱਡੀ ਨੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਫੈਟ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ (Heart Attack) ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ 28% ਤੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। WHO ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਫੈਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 1% ((ਯਾਨੀ 2,000 ਕੈਲੋਰੀ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ 2 ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਘੱਟ)) ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਥਾਲੀ ‘ਚ ਕੀ ਹੈ ਗੜਬੜ?
ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੀ ਡਾ. ਰੇਣੁਕਾ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਪਰ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਬ੍ਰਾਂਡਡ ਤੇਲ ਤਾਂ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਓਮੇਗਾ-3 ਅਤੇ ਓਮੇਗਾ-6 ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ PAU ਵੱਲੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਅਲਸੀ (Flaxseed) ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਕ ਸੁਪਰਫੂਡ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਓਮੇਗਾ-3 ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਰਸੋਈ ਦੀਆਂ ਇਹ 3 ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ ਤੇਲ ਨੂੰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ‘ਜ਼ਹਿਰ’
ਡਾ. ਅਲਕਾ ਰਾਓ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਅਸਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੇਲ ਦੀ ਵੈਰਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ 3 ਮੁੱਖ ਗਲਤੀਆਂ ਤੇਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਤੇਲ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਰਮ ਕਰਨਾ (Re-heating): ਪੂੜੀਆਂ ਜਾਂ ਸਮੋਸੇ ਤਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੇ ਹੋਏ ਤੇਲ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਣ ਲਈ ਰੱਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਤੇਲ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਗਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ‘ਟ੍ਰਾਂਸ ਫੈਟ’ (Trans Fat) ਬਣਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਬਲਾਕੇਜ (Blockage) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਣ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕਰਨਾ: ਸਾਡੀ ਰਵਾਇਤੀ ਕੁਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਨਾ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੇਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟੌਕਸਿਕ (ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ) ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਲੇਬਲ ਨਾ ਪੜ੍ਹਨਾ: ਤੇਲ ਖਰੀਦਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਹਕ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੀ ਕੰਪੋਜੀਸ਼ਨ (Composition) ਜਾਂ ‘ਸਮੋਕ ਪੁਆਇੰਟ’ (Smoke Point) ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਗਲਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੁਕਿੰਗ ਲਈ ਗਲਤ ਤੇਲ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਬਣੇਗਾ ਰੋਲ ਮਾਡਲ?
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫੂਡ ਐਂਡ ਡਰੱਗਜ਼ ਲੈਬ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਵਨੀਤ ਕੌਰ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੀਜੀਆਈ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ (MoU) ਕਰਕੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਫੈਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 2% ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ (ਜੋ ਕਿ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ RUCO (Repurpose Used Cooking Oil) ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਤੇਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਬਾਇਓ-ਡੀਜ਼ਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ? ਕੈਨੋਲਾ ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਖੇਤੀ
ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨਜ਼, ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਡੀਨ ਡਾ. ਵੀਰੇਂਦਰ ਸਰਦਾਨਾ ਮੁਤਾਬਕ, “ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਦਾ 53% ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਤੇਲ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਮ ਆਇਲ) ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੱਲ ਹੈ — ਕੈਨੋਲਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਸਰ੍ਹੋਂ। ਇਸ ਦਾ ਤੇਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
ਤੇਲ ਬਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਵਰਤਣਾ ਹੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਫਾਰਮੂਲਾ
ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ਹੈਲਥ) ਪ੍ਰੋ. ਐਮ. ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਨੇ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੌਰਾਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਕ ਤੇਲ ਨੂੰ ‘ਪਰਫੈਕਟ’ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੇਲ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਜਾਂ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਉਸ ਸੱਦੇ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ 10% ਤੱਕ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪੀਜੀਆਈ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੇ.ਐਸ. ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਰਸੋਈ ਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਆਮ ਲੋਕ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਲੇਬਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਣਗੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਵੇਗਾ।