ਲੁਧਿਆਣਾ : ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਡੂੰਗੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਆਈ ਲਾਲ ਗਾਦ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਇਸਦੀ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਸੰਤੁਲਨ, ਪਾਣੀ-ਰੋਧਕ ਪਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਜਿਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਸਟੱਡੀ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ।
🌾 ਪੀਏਯੂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ: ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ
ਲੁਧਿਆਣਾ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਪੀਏਯੂ) ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਅਤੇ ਗਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘੀ ਪਰਤ ਜਮ੍ਹ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਪਰਤ ਕਾਫ਼ੀ ਪਤਲੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਰੇਤਲੀ ਤੋਂ ਬਾਰੀਕ ਦਾਣੇਦਾਰ ਅਤੇ ਦੋਮਟ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਈ ਗਈ।
ਪੀਏਯੂ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ ਨੇ ਦ ਵਾਇਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ , “ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਆਈ ਮਿੱਟੀ ਭਾਵੇਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੂਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਗੜ ਗਈ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਗੋਸਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਸਲੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਈ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੀਏਯੂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲੀ ਜਾਂਚ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ-ਪੱਧਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ — ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸੁਨੇਹਰੇ ਦੌਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕੇ। 🌱
🧪 ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ‘ਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ
ਪੀਏਯੂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਰਾਜੀਵ ਸਿੱਕਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੜ੍ਹ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੱਧ ਪਾਈ ਗਈ (0.75% ਤੋਂ 1% ਤੱਕ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੇਤ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਆਇਰਨ ਅਤੇ ਮੈੰਗਨੀਜ਼ ਵਰਗੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਵਾਲੇ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ ਆਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਸਾਇਣਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਪੋਸਟ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਧਰਦੀ ਹੈ।”
🌊 ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ: ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਜ਼ਮੀਨ
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਓਵਰਫਲੋਅ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋਏ। ਥੇਥਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਫੁੱਟ ਰੇਤ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰੇਤ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦਿਲਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਹੀ ਰੇਤ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਫ਼ਸਲ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਸਾਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਖਾਦ ਪਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ।”
🧭 ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਹੱਲ
ਪੀਏਯੂ ਦੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਢੱਟ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਤਲਛਟ ਨੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ “ਹਾਰਡਪੈਨ” ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਅਜਿਹੀ ਪਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਭਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਡੂੰਘਾ ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਲਕੀਆਂ ਮਿੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਅਤੇ ਗਾਦ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੋਤਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸਥਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪੋਲਟਰੀ ਖਾਦ, ਹਰੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ।
ਪੀਏਯੂ ਨੇ ਰਾਜ ਆਫ਼ਤ ਰਾਹਤ ਫੰਡ ਤੋਂ ₹5-10 ਕਰੋੜ ਦੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਥਾਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਿਮੋਟ ਸੈਂਸਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।