ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ: ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾਦਲੂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਨੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਬਾਰਤ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਰਸਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਲਾਨਾ 10 ਕਰੋੜ (100 ਮਿਲੀਅਨ) ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਲਾਹੇਵੰਦ ਧੰਦਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣੇ ਹਨ।
ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
49 ਸਾਲਾ ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੇਤੀ ਸਫ਼ਰ 1995 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (Political Science) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫਾ ਵੀ ਸੀਮਤ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੱਥ ਅਜ਼ਮਾਇਆ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ।
ਨਰਸਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ
ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਹਾਊਸ ਦੀ ਨਰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਲੈਣ ਗਏ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਹੀ ਸੇਧ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਨਰਸਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਧੀਆ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਮਿਲਣਗੇ ਸਗੋਂ ਸਹੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ।
2 ਕਨਾਲ ਤੋਂ 16 ਏਕੜ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ
2003 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 2 ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਰੰਗ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਕਬਾ ਵਧ ਕੇ 16 ਏਕੜ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਟਮਾਟਰ, ਪਿਆਜ਼, ਮਿਰਚ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ, ਕਰੇਲਾ ਅਤੇ ਖਰਬੂਜੇ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਸਮੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਸਮਾਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੇਤੀ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ
ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਹਨ:
ਖਾਸ ਮਿਸ਼ਰਣ (Growing Medium): ਉਹ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੜੇ ਹੋਏ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ (Burnt rice husk), ਦਰਿਆਈ ਰੇਤ ਅਤੇ ਬਾਇਓਗੈਸ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ 2.5 ਇੰਚ ਮੋਟੀ ਪਰਤ ਵਿਛਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ: ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਮੀ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੀਜ ਪੁੰਗਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
ਆਧੁਨਿਕ ਢਾਂਚਾ: ਉਹ ਸਪ੍ਰਿੰਕਲਰ (ਫੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਅਤੇ 'ਲੋਅ ਟਨਲ ਫਾਰਮਿੰਗ' (Low tunnel farming) ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫਾ
ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 10 ਕਰੋੜ ਪੌਦੇ ਵੇਚਦਾ ਹਾਂ। ਖਰਚੇ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਮੁਨਾਫਾ ਬਚਦਾ ਹੈ।” ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 135 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 35 ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 6-7 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਸੀਜ਼ਨਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ
ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ:
ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੌਰਾ: ਫਰਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੇ 'ਵਰਲਡ ਹੌਰਟੀਕਲਚਰ ਸੈਂਟਰ' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਕਨੀਕ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ।
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ICAR) ਵੱਲੋਂ 2017 ਵਿੱਚ 'ਐਨ.ਜੀ. ਰੰਗਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ', 'ਕਿਸਾਨ ਰਤਨ' ਅਤੇ 'ਨਰਸਰੀ ਰਤਨ' ਵਰਗੇ ਵੱਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।ਅੱਜ ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਫਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।