ਦੇਹਰਾਦੂਨ: ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਰਹੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਪਲਬਧ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 189 ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਵਾਲੀ ‘ਰੈੱਡ ਜ਼ੋਨ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਿਹਾ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ
ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਬੇਸਿਨਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੱਦਾਖ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ 3,219 ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 10 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ 2,431 ਝੀਲਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਝੀਲਾਂ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮੋਰੇਨ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ 426 ਵੱਡੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 25 ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ 13 ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭਿਲੰਗਨਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਸਰ ਤਾਲ (Masar Tal) ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਇਸ ਝੀਲ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 2,44,613 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਸੀ, ਜੋ 2023 ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ 3,66,871 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ GLOF?
ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਲੇਕ ਆਊਟਬਰਸਟ ਫਲੱਡ (GLOF) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਫ਼, ਪੱਥਰ, ਮਲਬਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਵਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਚਾਨਕ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲਾਂ, ਇਮਾਰਤਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੋਰੇਨ ਕੰਧਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬਰਫ਼, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਧਾਂ ਜਾਂ ਮੋਰੇਨ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਧਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭੂਚਾਲ, ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਜਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬੇਹੱਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਵਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਲੋਹਨਕ ਝੀਲ ਅਤੇ ਚਮੋਲੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਖ਼ਤਰਾ
ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ GLOF ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਕਮ ਦੀ ਲੋਹਨਕ ਝੀਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ 2023 ਦੀ ਆਫ਼ਤ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲਾਅ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਚਮੋਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਲੋਅ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਜਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾਈ ਹੈ।
ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੇ ਵਧਾਈ ਚਿੰਤਾ
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਵੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ GLOF ਘਟਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਗਾਊਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਮਾਪ, ਮੋਰੇਨ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਅਰਲੀ ਵਾਰਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਝੀਲਾਂ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ, ਪਿੰਡ, ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲ ਜਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਾਸੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਪਰ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।