ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿਭਾਗ (ਪਟਿਆਲਾ) ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿਕਾਸ ਅਫ਼ਸਰ ਪਵਨ ਕੰਬੋਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Crop Diversification) ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲਾ ਬਦਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਲਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ:
- ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ
- ਰੋਪੜ ਅਤੇ ਮੁਹਾਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ
- ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਅੰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਰਾਇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ
ਬਾਗ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਹੀ ਕਿਸਮ (ਵਰਾਇਟੀ) ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਕਾਮਯਾਬ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਮੰਗ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ:
- ਅਮਰਾਪਾਲੀ: ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸਮ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਵਾਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਲਾਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਦੁਸ਼ਹਿਰੀ: ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸਵਾਦਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਹੈ।
- ਲੰਗੜਾ: ਇਹ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੇਟ (ਪੱਛੜ ਕੇ) ਪੱਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਜੋ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਰਾਮਕੇਲਾ: ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਚਾਰ ਅਤੇ ਚਟਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਦੇਸੀ ਅੰਬ: ਇਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ (ਟਪਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਪੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਟਿਆਲਾ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਲਗਾਏ ਅਜਿਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
- ਮੱਲਿਕਾ: ਇਹ ਕਿਸਮ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ (Display) ਅਤੇ ਖੋਜ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬੂਟੇ ਕਿੱਥੋਂ ਖ਼ਰੀਦੇ ਜਾਣ?
ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਲੋਅਰ ਮਾਲ ਰੋਡ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਫਰੂਟ ਨਰਸਰੀ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਵੀਰ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ (ਜੋ ਕਿ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ) ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਾਜਬ ਰੇਟਾਂ ‘ਤੇ ਬੂਟੇ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਟਰੂ-ਟੂ-ਟਾਈਪ’ (True-to-Type) ਅਤੇ ਵਾਇਰਸ-ਮੁਕਤ ਬੂਟੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਦਰ-ਫਾਦਰ (ਪੇਰੈਂਟਲ ਨੋਨ), ਰੂਟ ਸਟਾਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਫਟਿੰਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਮੰਡੀਕਰਨ (Marketing)
ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ: ਜੇਕਰ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕਿੱਲੇ (8 ਕਨਾਲਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ₹2 ਲੱਖ ਤੱਕ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੰਬੋਜ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਖ਼ੁਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਚੋਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੋ ਕੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਰੇੜ੍ਹੀ ਲਗਾ ਕੇ ਵੀ ਵੇਚਣੀ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ (Processing) ਰਾਹੀਂ ਦੁੱਗਣੀ ਕਮਾਈ
ਜੇਕਰ ਕਿਸਾਨ ਅੰਬਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਵੇਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕਰਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਰ, ਚਟਨੀ, ਪਲਪ ਜਾਂ ਜੂਸ ਬਣਾ ਕੇ) ਵੇਚਣ, ਤਾਂ ਆਮਦਨ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੀਆਂ ਮੁਫ਼ਤ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਿਸਾਨ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿਕਾਸ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾਂ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਈਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੋਖਾ ਕਰੀਏ।