ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਾਸਾ (NASA) ਦੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੁਲਾਸੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲੋਂ 7°C ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਅਰਬਨ ਹੀਟ ਆਈਲੈਂਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ‘ਥਰਮਲ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ’
ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 705 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਪਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਨਾਸਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਜਿਓਲੌਜੀਕਲ ਸਰਵੇ ਦੇ ਲੈਂਡਸੈਟ 8 ਅਤੇ ਲੈਂਡਸੈਟ 9 ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ‘ਥਰਮਲ ਐਕਸ-ਰੇ’ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਥਰਮਲ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਸੈਂਸਰਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੈਂਡ ਸਰਫੇਸ ਟੈਂਪਰੇਚਰ (LST) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਜ਼ਮੀਨ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ।
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ‘ਹੌਟ ਸਪੌਟਸ’ (ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਇਲਾਕੇ)
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਅਤੇ ਹਰਿਆਵਲ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ‘ਗਰਮੀ ਦੇ ਜਾਲ’ (Heat Trap) ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ:
- ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ: 31°C ਸੀ।
- ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ: ਇੱਥੇ ਤਾਪਮਾਨ 38.13°C ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
- ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇਲਾਕੇ: ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਮੋਟਰ ਮਾਰਕੀਟ, ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਏਰੀਆ, ਅਤੇ ਹੱਲੋਮਾਜਰਾ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ, ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਠੰਢਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਹਰਿਆਵਲ ਦੀ ਤਾਕਤ: ‘ਕੂਲ ਸਪੌਟਸ’
ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਭੱਠੀ ਵਾਂਗ ਤਪ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੁਖਨਾ ਲੇਕ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਫੋਰੈਸਟ ਅਤੇ ਸਿਟੀ ਬਿਊਟੀਫੁਲ ਦੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 21.66°C ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰਿਹਾ।
ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੱਥ: ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ (ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ) ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢੇ (ਸੁਖਨਾ ਲੇਕ ਖੇਤਰ) ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 13°C ਤੋਂ 16°C ਤੱਕ ਦਾ ਭਾਰੀ ਅੰਤਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।
ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ?
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਾਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਉਸਾਰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਹਿਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ। ਰਿਪੋਰਟ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ:
- ਹਰਿਆਵਲ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ: ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।
- ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ: ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰੀਨ ਰੂਫਸ’ ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ‘ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਜਾਲ’ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਨਾਸਾ ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ‘ਵੇਕ-ਅੱਪ ਕਾਲ’ ਹੈ।
ਹੀਟ ਵੇਵ ਦਾ ਵਧਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਿੱਖੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਰ ਘਟਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਟ ਵੇਵ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਵਾਟਰ ਬਾਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ “ਹੀਟ ਟ੍ਰੈਪ” ਬਣਦੇ ਜਾਣਗੇ।
ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮਾਹਿਰ?
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ:
- ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ
- ਹਰ ਨਵੀਂ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੀਨ ਜ਼ੋਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇ
- ਪੁਰਾਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ
- ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਰੇਨ ਵਾਟਰ ਹਾਰਵੇਸਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ
ਜੇ ਇਹ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਰਹਿਣ-ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਨਾਸਾ ਦੀ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ “ਕੰਕਰੀਟ ਹੀਟ ਟ੍ਰੈਪ” ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।