ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਰਸਾਨੀ ਅੱਜ ਪਾਣੀ ਦੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਟ ਰਹੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਣ’ (Sunn Hemp) ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ਼ਸਲ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੱਖੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਝੋਨੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
1. ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬੱਚਤ
ਜਿੱਥੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਕੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 50-70 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਵਰਖਾ ਇਸ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ (ਹਰੀ ਖਾਦ)
ਸਣ ਇੱਕ ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹਰੀ ਖਾਦ’ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਰਾਠੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ।
3. ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਵਰਤੋਂ (ਰੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਾਲਣ)
ਪਟਸਨ ਜਾਂ ਸਣ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੁਦਰਤੀ ਰੇਸ਼ਾ (Fiber) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ:
- ਰੱਸੀਆਂ, ਬੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਟਾਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ।
- ਹੱਥ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਲਈ।
- ਕਾਗਜ਼ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ।
- ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੋਟੀ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
4. ਘੱਟ ਖਰਚਾ ਅਤੇ ਸੌਖੀ ਕਾਸ਼ਤ
ਸਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਦਾਂ ਜਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੀਆਂ ਉੱਨਤ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ PAU 1691 ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਸਨਈ-1 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨ ਘੱਟ ਸਮੇਂ (135-150 ਦਿਨ) ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਝਾੜ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।
5. ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ
ਪਟਸਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੁਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੇਚਿਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਸ਼ਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ
6. ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ
ਸਣ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਹਰੀ ਖਾਦ ਲਈ: ਅਪ੍ਰੈਲ-ਮਈ ਵਿੱਚ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਝੋਨੇ ਦੀ ਲਵਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਹਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
- ਰੇਸ਼ੇ ਲਈ: ਬਿਜਾਈ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ (ਜੂਨ-ਜੁਲਾਈ) ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
7. ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਢੰਗ
- ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ: ਰੇਸ਼ੇ ਲਈ 20-25 ਕਿੱਲੋ ਬੀਜ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਅਤੇ ਹਰੀ ਖਾਦ ਲਈ ਲਗਭਗ 20 ਕਿੱਲੋ ਬੀਜ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਢੰਗ: ਬਿਜਾਈ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਛਿੱਟਾ ਦੇ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਾਈ ਵੇਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਸਿੱਲ੍ਹ (ਵੱਤਰ) ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਨੂੰ 2-3 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਨਹੀਂ ਦੱਬਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
8. ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਸਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ।
- ਬਿਜਾਈ ਵੇਲੇ ਲਗਭਗ 40 ਕਿੱਲੋ ਸੁਪਰ ਫਾਸਫੇਟ (SSP) ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪਾਉਣਾ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਜੇਕਰ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਮਾਤਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
9. ਗੋਢੀ ਅਤੇ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ
ਸਣ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਬਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
- ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 20-30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਨਦੀਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹਲਕੀ ਗੋਢੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ 2-3 ਫੁੱਟ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਘਣੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਦੀਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
10. ਕਟਾਈ (Harvesting)
- ਰੇਸ਼ੇ ਲਈ: ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਫ਼ਲੀਆਂ ਬਣਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ (ਲਗਭਗ 100-120 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ), ਉਦੋਂ ਕਟਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰੇਸ਼ਾ ਨਰਮ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਹਰੀ ਖਾਦ ਲਈ: ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ 6-8 ਹਫ਼ਤਿਆਂ (ਲਗਭਗ 45-50 ਦਿਨਾਂ) ਦੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਬੀਜ ਲਈ: ਜਦੋਂ ਫ਼ਲੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਕੇ ਭੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਦੋਂ ਕਟਾਈ ਕਰਕੇ ਬੀਜ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਟਾ: ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਝੋਨੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਣ ਜਾਂ ਪਟਸਨ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਘੱਟ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।