ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕੱਦੂ, ਕਰੇਲੇ, ਤੋਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਚੱਪਣ ਕੱਦੂ ਆਦਿ) ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੀਜ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ 15-20 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉੱਗਦੇ (germination) ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਤਕਨੀਕੀ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
1. ਬੀਜ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ: ਤਿੱਖਾ ਪਾਸਾ ਹੇਠਾਂ ਕਿਉਂ?
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੀਜ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਮਰਜ਼ੀ ਸੁੱਟ ਦਿਓ, ਉਹ ਉੱਗ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਬੀਜਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਵੇਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ: ਬੀਜ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੀਜ ਨੇ ਇਸੇ ਤਿੱਖੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਫੋਟ (ਜੜ੍ਹ) ਕੱਢਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ: ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਬੀਜ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਪਾਸਾ ਸਿੱਧਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਲਗਾਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਜੜ੍ਹ ਸਿੱਧੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪੌਦਾ ਮਹਿਜ਼ 8 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਵੇਗਾ।
- ਗਲਤੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ: ਜੇਕਰ ਬੀਜ ਟੇਢਾ ਜਾਂ ਉਲਟਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਘੁੰਮ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦੀ ਵਾਧੂ ਉਰਜਾ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ 25 ਦਿਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਬੀਜਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਬੀਜ (ਜਿਵੇਂ ਟਮਾਟਰ, ਮਿਰਚ) ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।
2. ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ
ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰਾਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਠੰਢੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਜ ਨੂੰ ਜਰਮੀਨੇਸ਼ਨ ਲਈ ਗਰਮਾਹਟ (Heat) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਵੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਜਾਈ: ਬੀਜ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਟ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਾਲ਼ੀ (ਨਾਲੀ) ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਬੀਜ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਅਤੇ ਨਮੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੀਜ ਗਲ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ: ਵੱਟ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਲਗਾਏ ਬੀਜ ਨੂੰ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਚੰਗੀ ਧੁੱਪ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ ਜਲਦੀ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Summary Table)
| ਵਿਸ਼ਾ | ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ / ਕਾਰਨ |
| ਬੀਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | ਵੱਡੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਪਾਸਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਰੱਖੋ। |
| ਉੱਗਣ ਦਾ ਸਮਾਂ | ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 8 ਦਿਨ, ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 20-25 ਦਿਨ। |
| ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ | ਬੀਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਟ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਲਗਾਓ। |
| ਧੁੱਪ ਦੀ ਲੋੜ | ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਬੀਜ ਦੇ ਫੁੱਟਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। |
ਸਿੱਟਾ : ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਫਸਲ ਅਗੇਤੀ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬੀਜ ਖਰਾਬ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਬੀਜ ਲਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਜ਼ਰੂਰ ਅਪਣਾਓ। ਇਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ 10-15 ਦਿਨ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫਸਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਚੰਗਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।