ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ‘ਬੀਜ’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਟਮਾਟਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਖੁਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਬਚਤ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵੀ ਹੈ।
ਟਮਾਟਰ: ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖੀ ਫ਼ਸਲ
ਬਾਕੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਲੰਬਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਟਮਾਟਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬੀਜ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ:
- ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਟਮਾਟਰ ਵਿੱਚੋਂ 50 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 150 ਤੱਕ ਬੀਜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਏਕੜ ਵਿੱਚ 5000 ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ 100 ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਟਮਾਟਰ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ।
- ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਰਲਾ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਬੂਟੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੇ ਏਕੜ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਬੂਟਾ ਵੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਕਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਰੇ-ਨਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ।
ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ
ਟਮਾਟਰ ਦਾ ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੌਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਟਮਾਟਰ ਅਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਹੀ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਗੁੱਦਾ ਖਾ ਲਵੋ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬੀਜ ਕੱਢ ਕੇ ਰੱਖ ਲਵੋ। ਇਸ ਦੇ ਪਰਾਗਣ (Pollination) ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਟਮਾਟਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ 100 ਤੋਂ 200 ਤੱਕ ਬੀਜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੀ.ਏ.ਯੂ. (PAU) ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇਸੀ ਤੋਂ ਸੁਧਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ‘ਅੰਨਦਾਨਾ ਬੰਗਲੌਰ’ ਤੋਂ ਬੀਜ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 15-16 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੀਜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਵੀ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਬੀਜ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ
- ਤਾਪਮਾਨ: ਟਮਾਟਰ ਇੱਕ ਗਰਮ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ 20-28°C ਦਿਨ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
- ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ: ਫ਼ਲ ਬਣਨ ਲਈ ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 15-20°C ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਰੰਗ ਉੱਤੇ ਅਸਰ: ਫ਼ਲ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਰੰਗ 15-30°C ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫ਼ਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ: ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ 40°C ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫ਼ਲ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਕੋਰਾ: ਕੋਰਾ ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਬੂਟੇ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਚੋਣ
- ਟਮਾਟਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਲਕੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਧੀਆ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ
ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਵੱਲੋਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ 14 ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਹੈ, ਬਾਕੀ 13 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ: ਬੀਜ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 50 ਮੀਟਰ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
- ਸਿਖਲਾਈ: ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਪਰਾਗਣ (Pollination) ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਬੀਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇ।
ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਫ਼ਸਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਮੌਕੇ
ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਮਾਟਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਬਜ਼ੀ ਜਾਂ ਸਲਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਫ਼ਸਲ ਵੀ ਹੈ।
- ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ: ਤੁਸੀਂ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਚਟਣੀ, ਪਿਊਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾ ਕੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹੋ।
- ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ: ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਬਗੀਚੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਏ ਟਮਾਟਰਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਧੋਖਾ
ਜਦੋਂ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟੋਮਾਟੋ ਸੌਸ ਜਾਂ ਕੈਚਪ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਬਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ ਹਨ?
- ਇੱਕ ਪੈਕਟ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 16% ਪਿਊਰੀ ਅਤੇ 48% ਹੋਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹਨ।
- ਦੂਜੇ ਪੈਕਟ ‘ਤੇ 10% ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਆਲੂ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੌਸ ਪਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਲੇਬਲ ਪੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਟਮਾਟਰ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਟਮਾਟਰ ਕਿੰਨਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਟਮਾਟਰ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਟਮਾਟਰ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਮਈ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਟਮਾਟਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ 70-80% ਟਮਾਟਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਫ਼ਰਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਟਮਾਟਰ ਸਾਡੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਓ! ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਖੁਦ ਤਿਆਰ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲਾ ਬਣਾਈਏ।