ਲੁਧਿਆਣਾ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿੰਗੇ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ, ਆਪਣੇ ਬੀਜ’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੁਮਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਹੈ।
ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਸਾਰ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਕੌੜੀ ਹਕੀਕਤ
ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧੇਗਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਵਧੇਗਾ। ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਭਾਵ ‘ਦੇਸੀ ਬੀਜਾਂ’ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਜੈਵ-ਵਿਵਿਧਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ: ਬੈਂਗਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ
ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਉਪਭੋਗ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਬੈਂਗਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਮਹਿਜ਼ 40-50 ਬੂਟੇ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਦੇਸੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ: ਦੇਸੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇੱਕੋ ਬੈਂਗਣ ਵਿੱਚੋਂ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੀਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ: ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਿੱਥ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੀਜ ਹੀ ਵੱਡਾ ਫ਼ਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਦੇਸੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਾਈਜ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਨਾਮ ਦਿਖਾਵਾ: ਅੱਜ ਬਾਜ਼ਾਰ “ਜੋ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਕਦਾ ਹੈ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
‘ਅੰਨਦਾਨਾ’ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਰਵੱਈਏ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ
ਬੀਜ ਬਚਾਓ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ‘ਅੰਨਦਾਨਾ’ ਸੰਸਥਾ ਕੋਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਦੇਸੀ ਬੈਂਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਬੀਜ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੇਤਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵੰਡੇ ਗਏ, ਪਰ ਨਤੀਜੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸਨ:
- 2014-15: ਜਦੋਂ ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਬੀਜ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।
- 2022-23: ਜਦੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਉੱਗਦੇ ਨਹੀਂ।
- ਹੱਲ: ਅਖੀਰ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪਨੀਰੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਵੰਡਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੈਂਗਣ ਦੇਸੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਈ ਗੁਣਾ ਮਹਿੰਗੇ ਰੇਟ ‘ਤੇ ਵਿਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਝਿਜਕ ਰਹੇ ਹਨ।
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ‘ਬੀਜ ਐਕਟ’ ਦਾ ਡਰ
ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਵੱਲੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ 11 ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 6 ਦੇਸੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਧਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ: ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਿਸਮਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖਿਆਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ? ਜਦਕਿ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੀਜ ਹਰ ਗਲੀ-ਮੋੜ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ‘ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਪਏ ਦੇਸੀ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੱਖੀ ‘ਬੀਜ ਐਕਟ’ ਦਾ ਡਰ ਸਦਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਾਹ: ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ
ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਕੇਮੀਕਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਬੀਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਚਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣੀ ਪਵੇਗੀ।
- ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
- ਮਦਦ: ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿੱਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।
ਸਿੱਟਾ: ਜ਼ਮੀਨ ਕੋਈ ਵੀ ਖੋਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਖੋਹ ਸਕਦਾ। ਮੰਡੀ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਇਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ।