ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਕਸਰ ਲੇਜਰ ਲੈਵਲਰ (Laser Land Leveler) ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਕ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਖੇਤ ਪੱਧਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਇਕਸਾਰ ਲੱਗੇਗਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਾਣੀ ਬਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਵੰਡਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ?
ਲੇਜਰ ਲੈਵਲਰ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ
ਲੇਜਰ ਲੈਵਲਰ ਖੇਤ ਨੂੰ ਕੱਚ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵੱਧ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਘੁਮਾਉਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੇਜਣਾ ਹੈ? ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ (ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ) ਤੋਂ ਇਹ ਤਕਨੀਕਾਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਤਰ (ਢਲਾਨਾਂ) ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ
ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਸਾਡੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ:
- ਜੇ 1 ਹੈਕਟੇਅਰ (2.5 ਏਕੜ) ਵਿੱਚ 100 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਵਰਖਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ 1 ਕਰੋੜ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
- 1 TMC (Thousand Million Cubic Feet) ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਡੈਮ ਬਣਾਉਣ ‘ਤੇ 1000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਜੇ ਅਸੀਂ 2850 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਦਾ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਂਭ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਰਚੇ ਦੇ 1 TMC ਪਾਣੀ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਇੰਨੀ ਮੁਲਾਇਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਪੰਜ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੋਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ।
ਖੇਤ ਦਾ ਮਾਡਲ: 65% ਫ਼ਸਲ ਤੇ 35% ਕੁਦਰਤ
ਸੁਭਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਝਵਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੈ:
- 30% ਰੁੱਖ: ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਹਨ।
- 3% ਤਲਾਬ: ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਲਈ।
- 2% ਪਸ਼ੂ: ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਲਈ।
- 65% ਫ਼ਸਲਾਂ: ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜਾਂ ਲਈ।
ਜੀ ਰਾਮ ਜੀ (ਮਨਰੇਗਾ ਮਾਡਲ) ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ 5% ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਤਲਾਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 41 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਖੇਤੀ ਹੇਠਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਇਹ ਮਾਡਲ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡੈਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ।
ਡੈਮ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਅਜੀਬ ਚੱਕਰ
ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਲਾਇਕੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਚਲਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਾਬ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਧਰਤੀ ਹੇਠ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਹਾਰਸਪਾਵਰ (HP) ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ।
ਸਫਲ ਉਦਾਹਰਣਾਂ
ਕਈ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ:
- ਸੂਫ਼ੀ ਕਿਸਾਨ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹਾਵਲਪੁਰ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਤਲਾਬ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।
- ਜਗਸੀਰ ਸਿੰਘ (ਰਾਮਪੁਰਾ ਕਿਸਾਨ ਸੋਸਾਇਟੀ): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਅੰਨਦਾਨਾ ਮਾਡਲ’ ਵਾਂਗ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਟੋਏ ਪੁੱਟ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਮਾਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ ਹਨ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮ ‘ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਾਲੇ ਬੈੱਡ ਟੁੱਟਣ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ)।
ਸਿੱਟਾ
ਲੇਜਰ ਲੈਵਲਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ‘ਲੈਵਲਿੰਗ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਸਾਨੂੰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਜਾਂ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਿਆਣਪ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
“ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹਿਆਂ-ਲਿਖਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਤਕਨੀਕ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਹੈ।”
ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਲੇਖਕ ਇੰਨੋਵੇਟਿਵ ਫਾਰਮਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਹਨ।