ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਇੰਨੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਚੀਨੀ (Sugar) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਸ਼ੂਗਰ-ਫ੍ਰੀ’ (Sugar-free) ਜਾਂ ‘ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਸਵੀਟਨਰਜ਼’ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ? ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਕੀ ਹਨ ਇਹ ਚੀਨੀ ਦੇ ਵਿਕਲਪ?
ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਗਰ-ਫ੍ਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਪਾਰਟੇਮ (Aspartame), ਸੈਕਰੀਨ (Saccharin) ਅਤੇ ਸੁਕਰਾਲੋਜ਼ (Sucralose) ਵਰਗੇ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਕਲਪ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟੀਵੀਆ (Stevia)। ਇਹ ਆਮ ਚੀਨੀ ਨਾਲੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਖੋਜ ਦੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਨਤੀਜੇ
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਕਲਪ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਪਰ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਸਰਚ ਮੁਤਾਬਕ:
- ਵਜ਼ਨ ਵਧਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ: ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਟਾਈਪ-2 ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਨਲੇਵਾ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ‘ਤੇ ਅਸਰ: ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਚੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੀ ਸਲਾਹ
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਗਾਈਡਲਾਈਨਜ਼ 2023-24 ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਸੰਚਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਚੀਨੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਲਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੂਗਰ (Diabetes) ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਨੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ (Non-Sugar Sweeteners – NSS) ਬਾਰੇ ਚੌਂਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੱਥ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਉਹਨਾਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਸ਼ੂਗਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ‘ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਸਵੀਟਨਰਜ਼’ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
1. ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੰਬਾ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ
WHO ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ‘ਸ਼ੂਗਰ-ਫ੍ਰੀ’ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਰਬੀ (Body Fat) ਘਟਦੀ ਹੈ। ਉਲਟਾ, ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਜ਼ਨ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
2. ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ:
- ਟਾਈਪ-2 ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼: ਸ਼ੂਗਰ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ: ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਮੌਤ ਦਰ: ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
3. ਐਸਪਾਰਟੇਮ (Aspartame) ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ
ਜੁਲਾਈ 2023 ਵਿੱਚ, WHO ਦੀ ਕੈਂਸਰ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ (IARC) ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਵੀਟਨਰ ‘ਐਸਪਾਰਟੇਮ’ (ਜੋ ਅਕਸਰ ਡਾਇਟ ਕੋਕ ਅਤੇ ਚਿਊਇੰਗਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ “possibly carcinogenic to humans” (ਇਨਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕੈਂਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤੱਤ) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ।
4. ਇਹ ਸਲਾਹ ਕਿਸ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
- ਇਹ ਗਾਈਡਲਾਈਨ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ (ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ) ਲਈ ਹੈ।
- ਅਪਵਾਦ: ਇਹ ਸਲਾਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ‘ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼’ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਗਰ ਮੈਨੇਜ ਕਰਨ ਲਈ ਡਾਕਟਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਿਹੜੇ ਸਵੀਟਨਰਜ਼ ਇਸ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?
ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਕਲੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ (ਗੈਰ-ਪੌਸ਼ਟਿਕ) ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:
- ਐਸਪਾਰਟੇਮ (Aspartame)
- ਸੈਕਰੀਨ (Saccharin)
- ਸੁਕਰਾਲੋਜ਼ (Sucralose)
- ਸਟੀਵੀਆ (Stevia) ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼।
WHO ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼:
“ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਠਾਸ ਵਾਲੇ ਫਲ ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿੱਠੇ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ।” > — ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਬ੍ਰਾਂਕਾ (Director for Nutrition and Food Safety, WHO)
ਸਿੱਟਾ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ:
- ਕੁਦਰਤ ਵੱਲ ਪਰਤੋ: ਚੀਨੀ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਮਿੱਠੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ।
- ਆਦਤ ਬਦਲੋ: ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮਿੱਠੇ ਦਾ ਆਦੀ ਬਣਾਓ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ: ਸਾਡੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗੁੜ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕਰ (ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ) ਇਹਨਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।
ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਠਾਸ (ਜਿਵੇਂ ਫਲ) ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ‘ਸ਼ੂਗਰ-ਫ੍ਰੀ’ ਲੇਬਲ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮੰਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।