ਲੁਧਿਆਣਾ: ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ 16 ਸਾਲਾ ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਕੌਰ ਨੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਸਥਾ ‘ਐਕਸ਼ਨ ਫ਼ਾਰ ਨੇਚਰ’ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ‘ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੰਗ ਈਕੋ-ਹੀਰੋ ਐਵਾਰਡਜ਼ 2026’ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਲਈ ਮਿਲੀ ਹੈ।
ਭਰਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ‘ਬਜ਼ਿੰਗ ਬਲੂਮਜ਼’ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ
ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਰਗੇ ਸਨਅਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਕੌਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਵਲ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਪਰਾਗ-ਸੰਚਾਰਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਆਟਿਜ਼ਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸੁਖਾਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਣ।
ਇਸੇ ਸੋਚ ਤਹਿਤ ਉਸ ਨੇ 5 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ‘ਬਜ਼ਿੰਗ ਬਲੂਮਜ਼’ (Buzzing Blooms) ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਣਵਰਤੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣ-ਮੁਕਤ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ
ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਛੀਆਂ, ਤਿਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਾਗ-ਸੰਚਾਰਕ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਗੀਚੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਗੀਚੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ
ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੁਣ ਤੱਕ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਾਗ-ਸੰਚਾਰਕ ਬਗੀਚੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਹਾਲੀ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ‘ਐਕਸ਼ਨ ਫ਼ਾਰ ਨੇਚਰ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪਰਾਗ-ਸੰਚਾਰਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 18 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 46 ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 155 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਕਰੀਬਨ 200 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਅਨੁਕੂਲ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ ਮੁਹਿੰਮ
‘ਬਜ਼ਿੰਗ ਬਲੂਮਜ਼’ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹੁਣ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੇਰਠ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੁਣ ਤੱਕ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ 8,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਦੇ ਪੀਅਰ ਐਡਵੋਕੇਸੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਰਟ ਕਲਾਸਾਂ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਕਮ ਨੂੰ ਵੀ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
‘ਏਰੋ-ਬਲੂਮ’ ਰਾਹੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ‘ਏਰੋ-ਬਲੂਮ’ (AeroBloom) ਨਾਂ ਦਾ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਆਧਾਰਿਤ ਹਵਾਈ ਪਰਾਗ-ਸੰਚਾਰ ਸਿਸਟਮ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗ-ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਾਗ-ਸੰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਕਾਢ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਫੇਅਰ’ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਸ ਦਾ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ‘ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਐਂਡ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸ’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ
ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਕੌਰ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਰਿਆਵਲ ਅਤੇ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੁਨੀਸ਼ਾ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਰਾਹੀਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।