ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 18 ਜੁਲਾਈ: ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (DU) ਦੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ (IISER), ਭੋਪਾਲ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਂਝੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 225 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਲਗਭਗ 68 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੁੰਗੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਅ, ਹੜ੍ਹ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸੰਤੁਲਨ ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1799 ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ 2024 ਦੀਆਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ 1799 ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਔਸਤ ਚੌੜਾਈ 658 ਮੀਟਰ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇਹ ਘਟ ਕੇ 210 ਮੀਟਰ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਵੀ ਲਗਭਗ 89 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 30,000 ਘਣ ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 3,900 ਘਣ ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀ ਦੀ ਇਸ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਖੋਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੋ. ਵਿਮਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਯਮੁਨਾ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਤਾਜੇਵਾਲਾ, ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ, ਆਈ.ਟੀ.ਓ. ਅਤੇ ਓਖਲਾ ਬੈਰਾਜਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਕਾਰਨ ਨਦੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦਾ ਗਿਆ।
ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ 45 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਫਲੱਡਪਲੇਨ (ਹੜ੍ਹ ਵਾਲਾ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤਰ) ਮੁੱਖ ਨਦੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਦੀ ਦੀ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ (Sand Islands) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਲ 1985 ਵਿੱਚ ਇਹ ਟਾਪੂ ਕਰੀਬ 20 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ 2020 ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 4 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰਹਿ ਗਏ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਨਦੀ ਦੇ ਫਲੱਡਪਲੇਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਅ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ, ਜਲ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਖੋਜ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਨੀਤੀ ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਾਹਿਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ।