ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ: ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਸੈਂਟਰ

ਲੁਧਿਆਣਾ : ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਲੋੜ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਮਹਿੰਗੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (5 ਏਕੜ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹਿੰਗੇ ਟਰੈਕਟਰ ਜਾਂ ਕੰਬਾਈਨਾਂ ਖਰੀਦਣਾ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘਾਟੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਸੈਂਟਰ’ (CHCs) ਇੱਕ ਕਾਰਗਰ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ।

ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਾਭ?

ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਾਏ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਵਰਤਣਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਫਾਇਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

• ਘੱਟ ਲਾਗਤ: ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਸਿਰਫ਼ ਵਰਤੋਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਚਤ: ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਿਜਾਈ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਜਲਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ: ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ ਰਾਹੀਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।
• ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ: ਨਵੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਸ਼ੀਨਰੀ (ਜਿਵੇਂ ਮਸ਼ੀਨੀ ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ) ਕਿਰਾਏ ‘ਤੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਸੈਂਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੈਪੀ ਸੀਡਰ, ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ, ਬੇਲਰ ਅਤੇ ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਡਰਿੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ: ਖਰੀਦਣ ਨਾਲੋਂ ਕਿਰਾਇਆ ਸਸਤਾ

ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ਨੂੰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 30 ਏਕੜ ‘ਤੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ 3310 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੇਵਾ ਸਿਰਫ਼ 1600 ਤੋਂ 2000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਕਿਰਾਏ ‘ਤੇ ਲੈਣਾ ਹੀ ਸਿਆਣਪ ਹੈ।

ਸਫ਼ਲ ਮਾਡਲ: ਨੂਰਪੁਰ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾ

ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਨੂਰਪੁਰ ਬੇਟ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਾ ਨੇ 2003 ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਸਭਾ ਸਾਲਾਨਾ 6 ਤੋਂ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕਈ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਇਸੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਸਫਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਿਰਾਏ (ਸਾਰਣੀ)

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜੋਤਾਂ ਘਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ‘ਮਾਲਕੀ’ ਤੋਂ ‘ਕਿਰਾਏਦਾਰੀ’ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਹਨ।