ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25% ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਖ਼ਬਰ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਅਖਬਾਰ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਖਬਰ ਮੁਤਾਬਕ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚੇ ਗਏ ਦੁੱਧ ਦੇ ਹਰ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ
ਭਾਰਤੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਕ ਅਥਾਰਟੀ (FSSAI) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 38% ਨਮੂਨੇ ਮਿਲਾਵਟੀ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਗੰਭੀਰ: ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਪਾਸਚਰਾਈਜ਼ਡ ਦੁੱਧ ਦੇ ਲਗਭਗ 47% ਨਮੂਨੇ ਮਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਖਰੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰੇ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 18%, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 23% ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 13% ਨਮੂਨੇ ਅਮਾਨਕ ਪਾਏ ਗਏ।
ਕੀ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?: ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਂਚ ਅਨੁਸਾਰ, 58.5% ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, 23.9% ਵਿੱਚ ਡਿਟਰਜੈਂਟ ਅਤੇ 9.1% ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿਊਟ੍ਰਲਾਈਜ਼ਰ ਅਤੇ ਆਰਾਰੋਟ ਵਰਗੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਟੈਸਟਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ‘ਟਰਸਟੀਫਾਈਡ’ (Trustified) ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਨਾਮੀ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੋਲੀਫਾਰਮ (Coliform) ਨਾਮਕ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਤੈਅ ਸੀਮਾ ਨਾਲੋਂ 98 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਪਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ
ਪਿਛਲੇ 11 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 69% ਵਧਿਆ ਹੈ। ਸਾਲ 2025 ਤੱਕ ਇਹ 24.8 ਕਰੋੜ ਟਨ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ 485 ਗ੍ਰਾਮ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਔਸਤ ਸਿਰਫ਼ 328 ਗ੍ਰਾਮ ਹੈ। ਪਰ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਇਸ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?
ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ (ਡਾ. ਅਰਵਿੰਦ ਅਗਰਵਾਲ, ਬਾਲਾਜੀ ਐਕਸ਼ਨ ਮੈਡੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ) ਅਨੁਸਾਰ, ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ:
ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਰੋਤ: ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਡੇਅਰੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁੱਧ ਖਰੀਦੋ।
ਪੈਕਿੰਗ ਦੀ ਜਾਂਚ: ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਐਕਸਪਾਇਰੀ ਡੇਟ ਜ਼ਰੂਰ ਚੈੱਕ ਕਰੋ।
ਉਬਾਲਣਾ: ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਬਾਲੋ, ਇਸ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਟੋਰੇਜ: ਉਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਫਰਿੱਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ ਨਾ ਛੱਡੋ।
ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਗੰਧ: ਜੇਕਰ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਵਾਦ ਅਜੀਬ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਖਰਾਬ ਗੰਧ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਕਰੋ।