ਮਹਿੰਦੀ (Henna) ਦਾ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਨ ਹੋਣ, ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਰੰਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੰਗ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਮੈਡੀਸੀਨਲ (ਔਸ਼ਧੀ) ਪੌਦਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ (ਕਣਕ-ਝੋਨੇ) ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਰਚਾ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫਾ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ, ਤਾਂ ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
1. ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ: ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ‘ਸੋਜਤ’ (Sojat)
ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ 90% ਇਕੱਲਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੋਜਤ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੀ ‘ਲਾਲ ਸੁਰਖ’ ਮਹਿੰਦੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਨੂੰ GI Tag (Geographical Indication) ਵੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖਾਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਹੈ।
2. ਮੈਡੀਸੀਨਲ (ਔਸ਼ਧੀ) ਮਹੱਤਵ
ਮਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ‘ਲਾਸੋਨ’ (Lawsone) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਈ ਸਿਹਤ ਫਾਇਦੇ ਹਨ:
- ਐਂਟੀ-ਸੈਪਟਿਕ ਗੁਣ: ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਜਲਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ।
- ਕੂਲਿੰਗ ਇਫੈਕਟ: ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਦਾ ਲੇਪ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਵਾਲਾਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ: ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੈਮੀਕਲ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੰਗਣ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
3. ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ: “ਇੱਕ ਵਾਰ ਬੀਜੋ, ਸੌ ਸਾਲ ਵੱਢੋ”
ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗੱਲ ਇਸਦੀ ਉਮਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਬੂਟਾ 100 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਫ਼ਸਲ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਜ਼ੀਰੋ ਖਾਦ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ: ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯੂਰੀਆ ਜਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ (Natural Farming) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
- ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ: ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਪਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਾਰੂਥਲ ਵਰਗੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਹਰਿਆਵਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
- ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਸਹਾਰਾ: ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀਆਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੱਕਰੀਆਂ ਇਸਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਚੰਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4. ਬਿਜਾਈ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ (ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ?)
ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ:
- ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਇਸਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ (ਮਾਨਸੂਨ) ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
- ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ: ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਸਥਾਨ (ਸੋਜਤ ਜਾਂ ਜੋਧਪੁਰ) ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਬੂਟੇ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਪਨੀਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਖੇਤ ਵਧਾਓ।
- ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਚੋਣ: ਇਹ ਰੇਤਲੀ ਅਤੇ ਮੈਰਾ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਚੰਗਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਖੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਕਟਾਈ: ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ।
5. ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ
ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਖਰਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਆਰਗੈਨਿਕ ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਮੁੱਲ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਟਰੈਕਟਰਾਂ, ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਇਸ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਜੋਧਪੁਰ ਦੀ ਫੇਰੀ ਪਾਓ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇਸ ਤੋਹਫ਼ੇ (ਮਹਿੰਦੀ ਦੇ ਬੂਟੇ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਓ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇਵੇਗੀ।