ਸੋਲਨ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ: ਜਾਣੋ ਕਿਵੇਂ ਹਿਮਾਚਲ ਦਾ ਟਮਾਟਰ ਬਣਿਆ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ।
ਸ਼ਿਮਲਾ/ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਚਾਈ ਹੇਠ ਘੱਟ ਰਕਬਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਟਮਾਟਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟਮਾਟਰ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਲਗਭਗ 1,44,900 ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁੱਲ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 29% ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਟਮਾਟਰ ਦਾ ਗੜ੍ਹ
ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਕੁੱਲ ਟਮਾਟਰ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ 75% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਇਕੱਲੇ ਸਿਰਮੌਰ ਅਤੇ ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਲਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਵਰਗੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਹੇਠਲੇ ਕੁੱਲ ਰਕਬੇ ਦਾ 50% ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੰਡੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ
ਹਿਮਾਚਲ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟਮਾਟਰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਜ਼ਾਦਪੁਰ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸੈੱਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
- ਪੈਕਿੰਗ: ਕਿਸਾਨ ਟਮਾਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਕਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਕ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਤੱਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਟਰੱਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
- ਦਿੱਲੀ (ਆਜ਼ਾਦਪੁਰ ਮੰਡੀ) ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਵਿਕਰੀ: ਸੋਲਨ ਅਤੇ ਸਿਰਮੌਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਏਜੰਟਾਂ (ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ) ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਫਸਲ ਸਿੱਧੀ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਦੇ ਹਨ।
- ਸਥਾਨਕ ਮੰਡੀਆਂ: ਕੁੱਲੂ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਸਥਾਨਕ ਮੰਡੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਟਕੋਲੀ ਮੰਡੀ) ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਅੱਗੇ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ: ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਬਕਸਿਆਂ ਲਈ ਲੱਕੜ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 50% ਬਕਸੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਟਮਾਟਰ ਇੱਕ ਜਲਦੀ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੀ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ 30-50% ਫਸਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਕਸੇ: ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਕਸੇ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਹੁਣ ਇਹ ਲੱਕੜ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ (ਪਠਾਨਕੋਟ ਅਤੇ ਮੁਕੇਰੀਆਂ) ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਕਰੇਟ: ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਕਰੇਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨਕ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦਪੁਰ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਕਸਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਅੱਗੇ ਵੇਚਣਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ
ਟਮਾਟਰ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਿਰਫ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ:
- ਮਜ਼ਦੂਰ: ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਕਸੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 550 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 80 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
- ਟਰੱਕ ਚਾਲਕ: ਫਸਲ ਨੂੰ ਮੰਡੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਟਰੱਕ ਚਾਲਕਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ 25-30% ਹਿੱਸਾ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਆੜ੍ਹਤੀਏ: ਸੋਲਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ 50% ਹਿੱਸਾ ਇਕੱਲੇ ਟਮਾਟਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਿਮਾਚਲ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 5% ਟਮਾਟਰ ਸਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਕਸਰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਹਿਮਾਚਲ ਦਾ ਟਮਾਟਰ ਖਰੀਦ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਟਮਾਟਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ: > ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 6 ਮਹੀਨੇ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬਲਜੀਤ ਕੰਗ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਪਿਊਰੀ (Puree) ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ: ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਇੱਕ ਲਾਹੇਵੰਦ ਬਦਲ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।