ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਜਦੋਂ ਆਈ.ਆਰ.ਐਸ. (IRS) ਅਫਸਰ ਰੋਹਿਤ ਮਹਿਰਾ ਰੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਾਹਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਿਗਿਆਸੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਮਹਿਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ “ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ” (School of Trees) ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵੀਕੈਂਡ ਲਰਨਿੰਗ ਤਜਰਬਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ, ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
ਬਿਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਕਲਪ
ਇਸ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਦਾ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ, ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੋ ਘੰਟੇ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ 75% ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ 25% ਬੁਨਿਆਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪਾਠ—ਸਿਰਫ਼ ਰੁੱਖ, ਮਿੱਟੀ, ਬੀਜ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀ ਮਹਿਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ‘ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।”
ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਮਾਤ ਜੋ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਰਗੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਪਹਿਲੇ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਕਰੀਬ 40 ਬੱਚੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਸ੍ਰੀ ਮਹਿਰਾ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ: “ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?”
ਜਵਾਬ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਆਏ—ਕੁਝ ਮਜ਼ਾਕੀਆ, ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਡੂੰਘੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ, ਛੋਟੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਣਨ, ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ, ਵੇਲਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਲਾ ਫਰਕ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ।
ਸੁਹੰਜਣਾ (Moringa) ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਹੰਜਣਾ (ਡਰੱਮਸਟਿਕ) ਦਾ ਪੌਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਸੁਹੰਜਣੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਕਾਇਆ ਅਤੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰੌਸ਼ਨੀ ਲੈਣ ਲਈ ਉਹ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਰੋਹਿਤ ਮਹਿਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੁੱਖ ਹਵਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ।
ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਬਕ: "ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰੁੱਖ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਸਧਾਰਨ ਸਵਾਲ ਪਰ ਅਸਲ ਸਿੱਖਿਆ
ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ:
"ਕਿਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਪੱਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ?"
"ਕਿਹੜੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?"
"ਰੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੋਂ ਸਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ?"ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਗਤੀਵਿਧੀ-ਅਧਾਰਤ ਸਿਖਲਾਈ (Activity-Based Learning)
ਇਸ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਕੰਮ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਸੀਡ ਬਾਲਾਂ (Seed balls) ਬਣਾਉਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰੋਂ ਖਾਲੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਗਲਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਭਰੀ ਅਤੇ ਬੀਜ ਲਗਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਫੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਸਕਣ।
ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ
ਫਿਲਹਾਲ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਰੋਹਿਤ ਮਹਿਰਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਤੋਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਚਰਚਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਮਹਿਰਾ ਦਾ ਵਿਜ਼ਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਗੀਚੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰਾ ਵਿਜ਼ਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਹੈ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਘੰਟੇ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, “ਅਸੀਂ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ ਇਹੋ ਹੈ।”
ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਗੀਚਾ, ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਫਸਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ (Alphabets) ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।